تبیین حقیقت اختیار در انتخاب میان امور متساوی

استاد: مطابق با نیت و خواست انسان در هر شرایطی متفاوت است. در یک جا نیت انسان به یک امر بهتر تعلق می‌گیرد و در یک جا نیت انسان به‌خاطر مصالحی به یک امر پست‌تر تعلق می‌گیرد.

تلمیذ: مثالی که اینها زدند در رابطه با دو امری است که هردو از همۀ جهات مساوی هستند.

استاد: به حکم اللهم بیربیر صبر کنید! ما خیلی حال درست‌وحسابی نداریم! و یک‌خرده گیج هستیم!

خلاصه آنچه را که مطابق با نیت باشد اختیار و انتخاب روی او می‌رود بناءً‌علیٰ‌هذا برگشت صحبت در اختیار أحد الطرفین به انطباق مصداق خارجی با آن قصد نفسی و نیت باطنی است. این مسئله، مسئلۀ اختیار است.

خب حالا راجع به این دو مسئله‌ای که هردو از هرجهت متماثلین هستند و هیچ‌گونه تمیّزی بین أحدهما نیست، [صحبت می‌کنیم]. در این مسئله از نظر فنی باز برگشتش به همان انطباق أحد المصداقین با آن مقصود باطنی است به‌جهت اینکه گاهی از اوقات منظور و آن مقصود باطن در مصداق خاصی متعین است اما در بعضی از اوقات مانند جائعی که مثلاً عندهُ رغیفین هست یا عطشانی که عندهُ کأسینِ مِن الماء هست یا در آن فارّی که أمامهُ زقاقین هست و می‌خواهد داخل در یکی از آن زقه و زقاق بشود در اینجا مقصود و منظور از أکل أحدُ الرغیفین یا أحدُ الإنائین مصداق خاص نیست بلکه مقصود أحدهِما لا علی التعیین است و این منظور ندارد که یکی از این را دون دیگری بردارد! در آن وقتی که می‌خواهد یکی از این دو رغیف را بردارد اصلاً توجهی ندارد بهذا الرغیف دون هذا الرغیف حتی اگر چشمش را هم ببندد یکی را برمی‌دارد. نظر روی فرد خاص ندارد بلکه نظر روی رفع آن محذور و انجام و اتیان هست به آنچه که موافق با نفس و قصد است نه احدهمای خارجی تااینکه مسئله به اتفاق و ترجیح بدون مرجح برگردد. أحدهمای لا علی التعیین مصداق است نه هذا الرغیف و نه هذا الرغیف هیچ‌کدام از این دو نیست.