تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

تلمیذ: الآن خوردن شراب حرام است، درست است؟!

استاد: خوردن شراب با نیت معاندت حرام است، نه بدون نیت. بدون نیتِ معاندت این خوردن شراب حرام نیست.

تلمیذ: اگر با نیت معاندت آب بخورد؟ آن وقت ...

استاد: حرام است.

تلمیذ: شما می‌گویید که اصلاً فعل شراب خوردن حرام است.

مقام بعث و مقام زجر برای رساندن مکلف به کمال ثانی

استاد: کِی گفتم؟ من گفتم که آن خطاباتی که تعلق گرفته برای رساندن این تکوین به آن کمال ثانوی است یعنی اصلاً مقام بعث و مقام زجر که تشریع است به‌عنوان احکام اولیه، به‌عنوان احکام کلی، تمام اینها برای این است که این مکلف به آن کمال ثانی برسد یعنی آن کمالی که مترتب بر وجود است برسد. لذا این که الآن دارد می‌رسد یک مقدار از قضیه است. یک مقدار از قضیه هم با توجه به شرایط، آنها را هم باید درنظر بگیرید.

تحلیل ابعاد مبعدیت و مقربیت در احکام شرعی

اصل مسئله و قضیه این است که تمام احکامی را که شارع در مقام بعث و مقام زجر جعل کرده است باید آن احکام جنبۀ مبعدیت و جنبۀ مقربیت داشته باشند و این اصل است منتها این با توجه به شرایط و ضم ضمائم مبعد می‌شود و با توجه به شرایط و ضم ضمائم مقرب می‌شود.

نیت محور اساسی در نظام تقرب و ابتعاد

آنچه که ملاک است فقط مقربیت و مبعدیت است و نیت انسان شرط اول برای تقرب و برای ابتعاد نسبت به آن کمال است. قطعاً وقتی که شارع خمر را حرام کرده است، در نفس خمر و در وزان کلی خمر ابتعاد از حق و ابتعاد از باری قرار دارد یعنی این شرب خمر با آن کمال ثانی انسان در تعارض است، نفس قضیه است. اما در اینجا مسائل دیگری هم وجود دارد؛ ما قاعدۀ ترتب هم در اینجا داریم، قاعدۀ الأهمُ فالأهم هم داریم، احکام ثانویه هم داریم، اضطرار هم داریم، تمام اینها را باید درنظر بگیریم.