تبیین جایگاه امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

این به این معنا نیست که وجود اولویت دارد به آن اشیاء اول و عدمش نسبت به حرکت و نظائرش اولویت دارد. استقرار اجزاء و بقائش نحوۀ وجود موجود غیر قار نیست بلکه ممتنع است که برای غیر قار استقرار اجزاء ثابت بشود. بحث ما در مطلق وجود ممکن برای هر ماهیتی است؛ هر ماهیتی بالنسبه به وجود ممکن تساوی الطرفین است ولی ممکن است بعضی از ماهیت‌ها نسبت به نوع خاص از وجود مستحیل باشند. مانند حرکت بالنسبه به اجتماع اجزاء قارّ اما بحث ما نسبت به اصل وجود است؛ آیا تحقق حرکت در خارج ضرورت دارد یا ندارد؟! ما می‌گوییم که نه ضرورت دارد و نه امتناع دارد! حرکت به‌نحوی در خارج محقق بشود که همۀ اجزائش باهم باشد آیا آن استحاله دارد یا امکان دارد؟! استحاله دارد. نسبت به بعضی از انواع استحاله می‌شود اما نسبت به اصل وجود حرکت در خارج ـ حالا اصلاً کاری نداریم که به‌نحو مستقر باشد یا به‌نحو غیر قار باشد ـ نسبت به اصل وجود ما ماهیت را می‌سنجیم و اضافۀ بر این نسبت به نوع خاص خودش، یعنی این حرکت نسبت به آن نوع خاص از وجود که یک وجود مستمر است نسبت به او باز متساوی الطرفین است اگر علت محرکه باشد حرکت هست و اگر علت محرکه نباشد ممتنع است.

فإنَّ ما بِالقیاسِ إلیه یعتبرُ طباع الإمکان الذاتی إنّما هو مطلقُ الوجودِ و مطلقُ العدم فامتناعُ نحوٍ خاصٍ منهما لا یخرجُ الشی‌ء عنِ الإمکان الذاتی المستلزم لِتساوی نسبة طبیعتی الوجود و العدمُ إلى ذلکَ الشی‌ء

آن که به قیاس به آن ماهیتِ مطلق وجود درنظر گرفته می‌شود آن به این طباع طبیعت‌های امکان ذاتی است. طباع امکان ذاتی به قیاس او درنظر گرفته می‌شود هر ممکن ذاتی، آن مابه‌القیاس عبارت از مطلق الوجود و مطلق العدم است. نسبت به مطلق وجود و نسبت به مطلق عدم. امتناع یک نحو و یک مصداق از مطلق وجود و یا یک مصداق از مطلق عدم، شیء را از امکان ذاتی که آن امکان ذاتی مستلزم تساوی نسبت دو طبیعت وجود و عدم است به این شکل خارج نمی‌کند درهرحال شیء به امکان ذاتی خودش باقی می‌ماند گرچه نسبت به بعض از انواع مستحیل است ولی نسبت به اصل وجود مستحیل نیست و باز امکان ذاتی خودش و تساوی الطرفین خودش را دارد.