بررسی دیدگاه فخر رازی در باب اولویت ماهیت

توجیه کلام فخر رازی در باب اولویت

معنای اولویتِ ماهیت بالنسبه به وجود

اما برخلاف آنچه که خود مرحوم آخوند در اینجا می‌فرمایند به‌نظر می‌رسد که کلام فخر رازی خالی از وجه هم نباشد گرچه اگر بیاییم از فخر رازی دفاع کنیم مشمول همین متلک مرحوم آخوند هم در اینجا خواهیم شد! علیٰ‌کلّ‌حال مجلس، مجلس بحث است و ما به این متلک‌ها کاری نداریم و زیاد هم شنیده‌ایم! و آن مسئله این است که باید ببینیم بحث ما در اولویت در کجا هست؟ آیا اولویت فقط در عالم اعتبار هست یا اولویت در عالم تکوین هست؟ یعنی وقتی که می‌گوییم: ماهیت بالنسبه به وجود اولویت دارد معنایش این است که آیا این اولویت موجب وجود خارج است یااینکه این اولویت فقط در همین مرتبۀ خود این ذات و عالم اعتبار باقی می‌ماند؟ چون متکلمین برای فرار از قضیه همان‌طوری‌که عرض شد اگر بگوییم که سلسلۀ علل ایجاب وجود را می‌کند آنها تصور کردند که دست خدا را نسبت به خلق بسته‌اند لذا آمده‌اند این بحث اولویت را پیش کشیده‌اند که البته این بحث را بعداً خواهیم کرد و قبلاً هم بحثش را کردیم. راجع به قضیۀ ربط بین حادث و قدیم در آنجا خواهیم آمد و متذکر این مسئله خواهیم شد که چه نحوه قدیم به حادث و حادث نسبت به قدیم در اینجا ارتباط پیدا می‌کند و این ارتباط بین فاعل مختار و انفکاک و عدم انفکاکش از مخلوق و انفکاک علت از معلول به چه نحو خواهد بود. این را در آنجا بحث می‌کنیم و فعلاً اینجا این بحث را انجام نمی‌دهیم.

اما صحبت در این است که قائل به اولویت وجود برای ماهیت قائل به تحقق خارجی وجود است یعنی به‌واسطۀ اولویت وجود خارج تحقق پیدا می‌کند.

علیٰ‌کلّ‌حال فخر رازی این مسئله را در آنجا ترسیم می‌کند که اولویتی که در ماهیت هست منجر به وجود شیء در خارج بشود. حالا صحبت ما از جناب آخوند این است که اگر یک اولویتی موجب وجود خارجی بشود آیا آن عدم که بالنسبه به این ماهیت مرجوح است امکان دارد در آن ظرف تحقق پیدا کند با وجود اینکه این اولویت منجر به وجود خارجی شده است؟! این دیگر امکان ندارد! یعنی این مرجوحیتِ عدم مساوی با امتناع آن است. همین‌قدر که این ماهیت متمایل به وجود است یعنی ذات او از تحمل و اتصاف به عدم آبی است. اینکه در ظرف وجود می‌‌خواهد تحقق پیدا بکند امکان ندارد در یک ظرف هم وجود و هم عدم باهم بر این ماهیت صدق بکند! اولویت بالنسبه به وجود با فرض این اولویت که ماهیت هیچ وقت و به‌هیچ‌وجه این اولویت را ازدست نمی‌دهد، یعنی اولویت برای ماهیت ذاتی است و اوصاف ذاتی اوصاف لزومی برای ماهیت هستند با فرض این قضیه مثل اینکه ثلاث زوایا برای مثلث چطور لزومیه است؟ لزومیه است و اولویت، اولویت ذاتی است یعنی ذات ماهیت اقتضاء می‌کند.