نقد دیدگاه فارابی درباره اولویت ذاتی ممکن
تحلیل نسبت ماهیت و وجود در مقام تحقق خارجی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی و نقد دیدگاه مرحوم فارابی پیرامون «اولویت ذاتی ممکن نسبت به وجود و عدم» میپردازند. بحث با تبیین این نکته آغاز میشود که اگر اولویت ذاتی یک ماهیت به حد ایجاب و علیت تامه نرسد، چگونه میتواند موجب تحقق آن در خارج شود؛ چرا که در غیر این صورت، با سفسطهای آشکار مواجه خواهیم بود. در ادامه، استاد با تفکیک میان اوصاف ذاتی ماهیت و اوصافی که در واقع به وجود بازمیگردند، به نقد این انگاره میپردازند که امکان را وصفی ذاتی برای ماهیت بدانیم. ایشان با استفاده از مثالهای عرفی و بلاغی، تبیین میکنند که حمل این اوصاف بر ماهیت، از باب «وصف به حال متعلق» است. در نهایت، با رد این شبهه که وجود صور علمی در علم ربوبی میتواند جایگزین نیاز به جعل جاعل باشد، تأکید میشود که ماهیت بدون جعل جاعل وجود، در هیچ مرتبهای از مراتب، تحقق نمییابد.
مرتب سازی:
نقد دیدگاه فارابی درباره اولویت ذاتی ممکن
5لعلّ لقائلٍ أن یقول مگر شما در علم ازلی ـ حالا إنشاءالله بعداً در این قضیه در الهیات بالمعنی الأخص راجع به علم عنایی و امثالذلک بحث خواهیم کرد ـ و عالم نفسالأمر نمیگویید که تمام صورت اعیان موجودات وجود دارد؟! پس همین تحقق صورت اعیان موجودات در علم ازلی و عالم نفسالأمر اقتضاء میکند که به لباس وجود دربیاید، این همان اولویتی است که میگوییم؛ یعنی اینکه صورت اشیاء بهنحو اجمال در آن علم ربوبی وجود دارد و تمام صورت اشیائی که إلی یوم القیامة و بعد در پرونده و فایل و کامپیوتری که خدا دارد نقش میبندد، همه در آنجا هست و وجود دارد! در این پرونده و عالم علم ربوبی که علم اجمالی است، در اینجا نفس تحقق صورت ماهیات اولویت به وجود را اقتضاء میکند چون اگر در آنجا نداشت در واقع اولویت هم نبود! اینکه الآن در آنجا این صورت وجود دارد، خودش اقتضاء میکند که در عالم خارج یا نفسالأمر وجود پیدا کند.
پاسخ مرحوم فارابی به تقریر مرحوم آخوند
جوابی را که مرحوم فارابی به این مسئله و تقریر مرحوم آخوند میدهند این است که بحث راجع به عالم اعیان در علم ربوبی مانند وجود ذهنی نسبت به وجود خارجی میماند. چطور در وجود خارجی جعل خارجی نیاز به جاعل دارد و اگر شیء باید در خارج تحقق پیدا کند محتاج به جاعل است و تا جاعل در مرحلۀ علیت به علیت تمام نرسیده باشد نمیتواند آن جعل را در خارج محقق بکند و به ارادۀ جاعل است که آن وجود در خارج تحقق پیدا میکند همینطور تا شما اراده نکنید صورت اشیاء در ذهن شما منتقش نمیشود. آیا ممکن است که بدون ارادۀ شما همینطور صورت اشیاء در ذهنتان بیاید؟! نمیشود. نفس است، بله! در بعضی اوقات بدون اختیار شما و بدون علم به علم، خود نفس صورت میسازد و در عالم ذهن جعل صورت میکند که به آن وجود ذهنی میگویند.