نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود

و لیستْ لها بحسبِ ذاتِها صفةٌ مِن الصفاتِ لا ضرورةٌ و لا إمکانٌ و لا غیرُهُما أصلاً.

برای ماهیت به‌حسب ذات آن متصف به هیچ وصفی نخواهد بود لا ضرورة و لا امکان و لا غیرهما که همان امتناع باشد.

... معدوم معدوم است دیگر لا فرق بین الأعدام! چه شما بگویید: شریک الباری و چه بگویید: زید هردو معدوم هستند؛ زیدی که هنوز موجود نشده است پس چه فرقی بین این ماهیت و آن ماهیت هست؟! چرا به او می‌گویید: ضرورة العدم یا حکم امتناع به آن می‌کنید و چرا به این می‌گویید: ممکن، در عین اینکه این در اینجا معدوم است؟! این همان مطلبی است که عرض کردم به‌خاطر تحلیل [عقل] آن ماهیت را لباس حقیقت می‌پوشانیم آنگاه در ذهن خودمان به آن قضاوت می‌کنیم و او را نسبت به وجود و عدم می‌سنجیم؛ اگر وجود لایق به او بود ممکن می‌گوییم یعنی معدومی که ممکن است. اگر عدم لایق به او بود می‌گوییم: معدومُ الممتنع. این درصورتی است که ماهیت را در ذهن خودمان مستقل تصور کنیم و جدای از وجود و عدم او را در ارتباط با عدم و در ارتباط با وجود بسنجیم. در اینجا فرق این هست.

و الفرقُ بینَ المعدومِ الممکن و المعدوم الممتنع هو أنَّ العقلَ بحسبِ الفحصِ یحکمُ بأنَّ المعدومَ الممکن لو انقلبَ مِنَ الماهیةِ التقدیریةِ إلى ماهیةٍ حقیقیةٍ مستقلةٍ.

فرق این است که عقل به‌حسب تفحص حکم می‌کند که معدوم ممکن مثل زید، اگر از آن ماهیت تقدیریه که حکم عدم به او کردیم و الآن وجود ندارد این به یک ماهیت حقیقیۀ مستقله منقلب بشود یعنی این ماهیت حقیقیه را الآن فرض می‌کنیم که می‌خواهد در خارج وجود پیدا کند، آن عدم را از آن می‌گیریم و به خودش یک لباس تقرر می‌پوشانیم و او را در ذهن به یک قامت رعنایی درمی‌آوریم حالا این قامت رعنا در ارتباط با وجود و عدم چه نوع تعلقی دارد؟! نسبت به ممتنع هم همین کار را انجام می‌دهیم.