نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود

لعدمِ خروجِهِ عن حیّزِ الإمکانِ الذّاتی بِکونهِ ذا رجحانِ أحدِ الطرفین وَ لیس یَصلحُ لِعلیةِ العدمِ إلاّ عدمُ علةِ الوجودِ وَ لیس هناکَ علةٌ لِلوجودِ فإذَن یکونُ الشَی‌ءَ بِنفسهِ صحیحَ العدمِ ثمَّ على‌ تقدیرِ وجودِ الممکنِ بِالرُّجحانِ.

چون این از حیز امکان ذاتی خارج نمی‌شود به اینکه دارای ترجیح به یکی از دو طرف است! هزاری هم ترجیح به یکی از دو طرف داشته باشد باز از ناحیۀ امکان ذاتی و عدم خارج نمی‌شود و لباس وجود نمی‌پوشد و صلاحیت برای علیت عدم ندارد مگر علت عدم وجود! علت وجود هم که در اینجا نداریم.

پس عدم بر یک شیء بنفسه صادق است درحالی‌که اولویت وجود را داشت.

تلمیذ: منظور از علت اولویت در اینجا چیست؟ مگر می‌شود وجود فی نفسه اولویت داشته باشد؟ مگر این که اولویت در اینجا معنا کنیم که ...

استاد: منظور این است که فرض ما بر این است خود ماهیت همان‌طوری‌که متصف به اوصاف ذاتی و ماهوی است همین‌طور ماهیت متصف به اوصاف وجود است. فرض را بر این قضیه قرار می‌دهیم. من‌باب‌مثال من این‌طور می‌گویم: در مثلثی که شما در ذهن می‌آورید، یک مثلث ذاتاً ثلاثة زوایا را اقتضاء می‌کند حالا اگر بگویید که این مثلث درعین‌حال که ثلاثة زوایا را اقتضاء می‌کند، این ماهیت بشود: اربعة زوایا! این برخلاف اتصاف ذاتی و لوازم ذاتی خودش متصف به یک وصفی شد و واضح البطلان است. نظیر همین اوصاف ذاتی که ما برای ماهیت می‌آوریم وصف اولویت به وجود هم در او خوابیده است یعنی در او منطوی هست. بنابراین ماهیت دارای دو وصف است؛ یکی وصف ذاتی، یعنی همۀ اینها اوصاف ذاتی ماهیت می‌شود و بحث این است که وجود کاری در این قضیه ندارد و فقط ماهیت است که دارای اوصاف متعدده‌ای است. بعضی از این اوصاف به خود آن ذاتیاتش برمی‌گردد که فرض کنید الإنسانُ ناطقٌ، الإنسانُ حیوانٌ متعجبٌ متفکرٌ و امثال‌ذلک که اینها اوصاف ذاتی ماهیت بدون لباس وجود است.