تبیین جایگاه ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

لا اقتضائیت ماهیت نسبت به وجود و عدم

روی این حساب خود ماهیت فی‌حدّنفسه همان‌طوری هم که قبلاً نسبت به این اشاره شد، هیچ‌گونه اولویت و درخواست و تقاضایی نسبت به وجود ندارد. بله! ذات او نیاز محض است اما نه‌اینکه در ذات او درخواست وجود و طلب وجود نهفته باشد و ترجیح به جانب وجود در ماهیت منطوی باشد. نه‌خیر! ماهیت نسبت به وجود لا اقتضاء است کما اینکه نسبت به عدم هم لا اقتضاء است، الماهیةُ من حیثُ هی لیستْ إلاّ هی.

فی إبطالِ کونُ الشی‌ءِ أولىٰ لَه الوجودُ أو العدمُ أولویةً غیرَ بالغة حد الوجوب.

اینکه ابطال کون شیء یعنی ماهیت برای او وجود یا عدم اولویت دارد. این مسئله را مرحوم آخوند در اینجا باطل می‌کنند منتها اولویتی که به حد وجوب نمی‌رسد چون اگر آن اولویت به حد وجوب برسد همان علت است، علت است که وجود را برای خود واجب می‌کند یعنی وجود معلول را در ظرف تمامیت علت برای علت واجب می‌کند درصورتی‌که علت در مقام علیت تام باشد همان‌طوری‌که قبلاً عرض کردیم نه‌اینکه علت در ذات خودش تمام باشد، ممکن است علت در ذات خودش تمام باشد اما به‌لحاظ اتصاف به علیت هنوز نتوان به او اطلاق علت کرد. در اینجا یک وقت تصور نشود که مانند خیلی از افراد [بگویید که] برای اینکه پروردگار متعال و مبدأ اولیٰ علت اولیٰ است بنابراین تا وقتی که خدا، خدایی می‌کرد معلولش هم باید همراه با خدا خدایی کند چون علت تام است دیگر.

تام بودن علت در ظرف خود، نه در ظرف علیت

علت در ذات خود تام است، نه‌ در ظرف علیت، التفات کردید؟! در ظرف علیت یک مسئلۀ دیگری است که خیلی نیاز به صحبت دارد و إن‌شاءالله در بحث علت و معلول خواهیم گفت و افتراق بین ذات و علت در مقام اتصاف به علیت روشن خواهد شد و این خیلی بحث بسیار دقیقی است که خیلی از مباحث را هم در برمی‌گیرد و معرکۀ آراء است.