تبیین جایگاه ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

درس دویست و سی و پنجم

استواء طرفین وجود و عدم نسبت به نفس ماهیت

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

فصل (12).

فی إبطالِ کونِ الشی‌ءِ أولىٰ لَه الوجودُ أو العدم أولویةً غیرَ بالغة حد الوجوب.¹

این بحث همان‌طوری‌که قبلاً اشاره‌ای به آن شده بود راجع به استواء طرفین وجود و عدم نسبت به نفس ماهیت است. قبلاً نسبت به عدم اقتضاء ذاتی ماهیت هیچ‌یک از اوصاف وجود را صحبت شد و مرحوم آخوند فرمودند که خود ماهیت فی‌حد‌ّنفسه هیچ‌کدام از اوصاف وجود را اقتضاء نمی‌کند؛ نه وجود و نه اوصاف مترتبۀ بر وجود، حتی ماهیت وصف امکان را فی‌حدّذاته اقتضاء نمی‌کند و نسبت به اتصاف به امکان لا اقتضاء است، چرا؟! آنچه را که از اوصاف ذاتی خود ماهیت است به‌لحاظ اینکه داخل در نوعیت ماهیت هست، آن ماهیت اقتضاء او را می‌کند.

فرض کنید که مجموع زوایای ثلاثۀ مثلث با دو زاویۀ قائمه که 180 درجه باشد تطبیق می‌کند لذا این یک وصف ذاتی خود ماهیت است و کاری به وجود ندارد. یااینکه زوجیت برای اربعه وصف ذاتی خود اربعه است و کاری به وجود ندارد. یا تعجب برای انسان بما هو إنسان وصف ذاتی انسان است یعنی انسان با این ماهیت و با این خصوصیات نوعیه قطعاً باید متعجب و متفکر باشد. اینها اوصاف ذاتی اشیاء است که بدون لحاظ و عنایت وجود بر آن اشیاء ثابت است. اما خود نفس وجود و اوصاف مترتبۀ بر وجود تماماً نه‌تنها بدون وجود به ماهیت حمل نمی‌شود بلکه خود ماهیت هیچ‌گونه اولویتی نسبت به اتصاف به این اوصاف ندارد و همین‌طور خود ماهیت هیچ‌گونه اولویتی نسبت به خود تعین خارجی وجود ندارد.

تعریف ماهیت و نوعیت و مفهوم

چون ماهیت عبارت از نوعیت صرفۀ یک شیء است و آن نوعیت عبارت از مفاهیم و مفهوم است که هیچ‌گونه جلب تعین خارجی را نمی‌کند. مفهوم عبارت از یک صورت ذهنیه است که وعاء او ذهن است و هیچ دخلی به تعین خارجی ندارد.