تبیین جایگاه ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

تلمیذ: برای جنبۀ نقصان است وقتی من وجود بسیط هستم ...

استاد: بله باشد، وجود منبسطی هستید که مقید شدید و باید این قید را بردارید.

تلمیذ: من مقید شدم ولی جدا از علت نشدم.

استاد: جدا نشدید ولی برای برداشتن این قید نیاز به إعمال است، علت همین ملائکه است.

تلمیذ: من همین را می‌خواهم عرض کنم، می‌خواهم بگویم که انسان اگر رشد کند بالا برود به خود ملک می‌رسد پس وجود او جدای از وجود ملک نیست.

استاد: نه، نه‌اینکه انسان نفس جبرئیل می‌شود، نه‌خیر، جبرئیل برای خودش هست، پیغمبر وقتی‌که به معراج رفتند جبرئیل نبود، پیغمبر هم جبرئیل نبودند رفتند به جایی رسیدند که جبرئیل ایستاد، گفت که من از اینجا جلوتر نمی‌آیم، التفات کردید؟! ولی همین جبرئیل وحی را برای پیغمبر می‌آورد یعنی وجود اعلای پیغمبر وسیله‌ای است که در وجود نازله و نفس پیغمبر می‌آورد، نسبت به همۀ موجودات ...

تلمیذ: چه نیازی است؟ مثل اینکه می‌گوییم که آقا بین علت و معلول فاصله‌ای در ...

استاد: لازمۀ این عالم است دیگر، شما الآن قدرت دارید یا ندارید؟ اگر غذا نخورید می‌میرید، آیا می‌گویید که چه نیازی دارد من غذا بخورم؟! غذا وسیله‌ای است برای اینکه ...

تلمیذ: نسبت به عالم دنیا بله.

استاد: هیچ فرق نمی‌کند، مثالش هم همین‌طور است؛ نحوۀ ارتزاق مثالش هم مثل همین عالم شهادت است، ملکوتش هم همین است، تا به حدی که قضیه از ملائکه بخواهد رد شود. از ملائکه که بخواهد رد شود آنجا دیگر مقام تجلی ذات است که دیگر ملائکه آنجا نیستند.

تلمیذ: پس خود علت تا حدی می‌تواند خودش را در مقام کثرت ظهور دهد که ملائکه آنجا کاره‌ای نیستند.

کیفیت نزول ملائکه

استاد: ببینید علت فقط مبدأ اول است و بس منتها هر کدام از این مراتب بعدی و این عوالم بعدی علت برای کیفیت هستند یعنی اصل وجود از مبدأ اول است، آن خصوصیات دیگر مترتبۀ بر وجود به‌واسطۀ ملائکه و سلسلۀ ملائکه در اینجا پیدا می‌شود تا به اینجا برسد. بنابراین ملائکه عبارتند از وسائطی که آن وسائط اسماء و صفات را در مراتب پائین سیر می‌دهند یعنی آن وجود می‌آید و همراه با آن وجود علم از ملائکه افاضه می‌شود، قدرت افاضه می‌شود و امثال‌ذلک و همۀ آنها از مبدأ اول می‌گیرد و به مبادی بعدی می‌دهد، این کیفیت نزول ملائکه است.