تبیین جایگاه ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

و أما فی الخارجِ مِن اعتبارِ العقلِ فَلا موصوفَ و لا صفةَ متمیزاً کل مِنهما عن صاحبِه بل شی‌ءٌ واحدٌ هو الوجودُ و الموجودُ بما هو موجودٌ.

آنچه که خارج از عقل و ذهن است، اصلاً نه موصوفی هست و نه صفتی هست و نه ماهیتی هست که آن ماهیت جدای از آن وجود باشد و نه وجودی هست که جدای از ماهیت باشد بلکه شیء واحدی است که وجود است و موجود است، مرحوم آخوند در اینجا می‌خواهند اتحاد وجود و موجود را ثابت کنند. موجود از نقطه‌نظر موجودیت همان وجود است و هیچ فرقی نمی‌کند الاّ اینکه در او جهت تعین آمده است.

ثم العقل بِضربٍ منَ التعملِ و التحلیل یَحکُم بِأنَّ بعضَ الموجود یَقَترنُ به معنى غیر معنى الوجودِ و الموجودِ و یتصفُ أحدهما بِالآخرِ فی العقلِ و العینِ على التعاکسِ.

سپس عقل به یک نوع از تعمل و تحلیل حکم می‌کند به اینکه بعضی از موجود مقترن است به یک معنایی غیر از معنای وجود و موجود؛ یعنی عقل ماهیتی را از این وجود خارجی انتزاع می‌کند کأنّه او را دو تکه می‌کند و به وجود و ماهیت تقسیم می‌کند. عقل این کار را انجام می‌دهد و در عقل یکی را متصف به دیگر می‌کند. در عقل می‌گوید که ماهیت متصف به وجود است، در عین خارجی می‌گوید که وجود متصف به ماهیت است، عکس آنچه که در عقل است؛ آنچه که در عقل هست متقدم است بر آنچه که در وجود خارج هست چون ماهیت سابق بر وجود است، آنچه که در خارج هست وجود متقدم بر ماهیت است چون تا وجود نباشد شما ماهیت را از چه می‌خواهید انتزاع کنید؟! باید اول وجود باشد بنابراین برعکس است؛ اول در عقل ماهیت متقدم بر وجود است و در خارج وجود متقدم بر ماهیت است.

تلمیذ: مسامحه‌ای در او نیست چون که ما این را اثبات کردیم که انسان آن چیزی را که در خارج ادراک می‌کند وجود شیء است بعد آن ماهیت است، تا موجود نباشد ماهیت در ذهن نمی‌آید ولی چون مخفی است ما لحاظ نمی‌کنیم.