لزوم ادراک صحیح صدور معلول از علت

تلمیذ: بنا بر فرمایشات قبل از این بحث ما دلیل عقلی بر اینکه بگوییم سه مصداق حقیقی در این بساطت نداریم بلکه دلیل وجدانی داریم. دلیل وجدانی هم توجه به نفس خود انسان است که در ذات خود درعین‌حال می‌یابد و ذات خود را عالم و مشعر به خودش می‌یابد.

استاد: اگر این‌طور است پس اصلاً هیچی نباید حرف بزنیم! این دیگر سدّ باب علم است! می‌گوییم: آنچه را که ما پیدا می‌کنیم و آنچه که گفتند، یک صفات وجدانی در خود ماست و هیچ ارتباطی به پروردگار ندارد و پروردگار متعال بالاتر از این حرف‌هاست پس ما سدّ باب علم می‌کنیم ...

تلمیذ: نه، اینها از باب تشبیه است می‌خواهم بگویم همان‌گونه که علم را در عین بساطت ذات در خود می‌یابیم...

استاد: احسنت ما می‌خواهیم بگوییم: همین مسئله که در مرتبۀ نزول متوجه ما هست، در مرتبۀ اشتداد و نهایت اطلاقی خودش متوجه پروردگار است فرقی نمی‌کند. حالا اگر ما بگوییم: این سه صفت ملصق به ذات اوست، اشکالی در ذات او پیدا می‌شود؟!

تلمیذ: عقلاً ما مشکل داریم هرطوری که باشد با بحث عقلی که پیدا می‌کند نمی‌توانیم هر سه را یکی فرض کنیم.

استاد: ما همۀ اینها را از راه مکاشفه و خواب که نیامدیم، همه را از راه عقلی آمدیم.

تلمیذ: این وجدانی انسان است.

استاد: بالأخره مقدمات عقل هم به مقدمات وجدانی و بدیهی برمی‌گردد. شما همین‌که می‌گویید: علم، بالأخره یک مفهومی را تصور کردید. یک دیوانه چرا علم نمی‌گوید؟! چون اصلاً تصوری از مفهوم علم ندارد. شما که می‌گویید: قدرت، به‌خاطر این است که مفهوم قدرت را در خارج تصور کردید حالا آن را به مرتبۀ غیر مادی خودش یعنی به مرتبۀ بساطت خودش به ذات نسبت می‌دهید. بالأخره این صفات باید یک مابإزاء خارجی داشته باشد و اتفاقاً هم همین‌طور است چون اگر قدرت خداوند به اینها تنازل نکند که ما قدرت را در او نمی‌دانیم!