امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

تلمیذ: قبلاً هم داشتیم که خود آخوند هم قائل به همین بود که ماهیت موجوده هیچ‌وقت سلب نمی‌شود.

استاد: احسنت. حالا آخوند در اینجا می‌خواهد مسئلۀ امکان بالذات را بردارد یعنی در امکان می‌خواهد تصرف کند. ما همین‌جا یقه‌اش را می‌گیریم یعنی در مسئلۀ امکان بالذات می‌خواهد بگوید که آن امکانی که متوجه صادر اول است این امکان الآن امکان فقری است، نه امکان بالذات. امکان بالذات برای ماهیت است. امکان فقری هم با وجود ذاتی منافات ندارد و می‌سازد.

ما می‌گوییم که این صادر اول ماهیت دارد یا ندارد؟ جواب ما را بدهید! اگر ماهیت دارد، بر این ماهیت امکان فقری صادق است یا امکان ذاتی؟! امکان ذاتی صادق است. بنابراین با تغییر اسم امکان ذاتی به امکان فقری اشکال در جای خودش محفوظ است، الآن دوباره این صادر اول دارای ماهیت است و این ماهیت هم همان امکان ذاتی است. فرض کنیم الآن صادر اوّلی نبود و جعل به این صادر اول تعلق نمی‌گرفت آیا نسبت وجود و عدم به صادر اول متساوی نبود؟! بود دیگر. حالا جعل به صادر اول تعلق گرفت و صادر اول را در خارج محقق کرد و با تحقق صادر اول که امکان ذاتی را ازدست نداد. دوباره امکان ذاتی در جای خودش هست. بله! با تساوی الطرفین هست.

تلمیذ: دوباره دراین‌صورت برمی‌گردیم به اینکه ما ماهیت را مِن حیث هی ملاحظه می‌کنیم، نه ماهیت موجوده را ملاحظه کنیم.

استاد: باید ماهیت موجوده باشد، ماهیت موجوده دوباره تساوی ‌الطرفین را ازدست نمی‌دهد.

تلمیذ: بنده می‌خواهم این را عرض کنم که بالأخره وجود هم به ماهیت بخورد آن تساوی ‌الطرفین را که ازدست نداد، امکان ذاتی هم هست و کاری به وجودش نداریم، آخوند می‌خواهد بگوید که آن وجود با مبدأ اول ارتباط دارد.

استاد: ما می‌دانیم وجود ارتباط دارد ولی وجود که جدای از ماهیت نیست.

تلمیذ: بر مبنایی که حضرت‌عالی دارید، آن قضیه جداست.