امتیاز معلول اول از واجب الوجود

با آنچه که بیان شد و خواهد شد آنچه که مسلّم است این است که وجود عبارت از یک واقعیت بسیطی است که آن واقعیت بسیط به اَشکال مختلف درمی‌آید. اسم یک شکل صادر اول است و اسم یک شکل صادر دوم است اسم یک شکل صادر صدم است اسم یک شکل صادر صد میلیاردم است و تمام این صادرها همه انحاء و اَشکال این وجود هستند که یکی سبز است، یکی سفید، قرمز، سیاه، بنفش، هوا، سنگ، درخت، آسمان، دریا، آب، زمین، حیوان، انسان، ملک، جن و شیطان است تمام اینها عبارت از صوادری است که این صوادر عبارت از تشکل‌های این وجود است و در عینِ تشکل، آن امر بسیط برای خودش هم باقی می‌ماند.

مرحوم آخوند این مطلب را ندارند و در بعضی جاها موارد نقضی ذکر می‌کنند و قائل به تناقض می‌شوند. این به‌خاطر این است که کیفیت وجود و ماهیت و علقۀ بین وجود و ماهیت و امتیاز بین وجود و ماهیت در عبارات مرحوم آخوند مختلف آمده است؛ فلهذا ممکن است جهت اختلاف تعابیر که موجب این شبهه است همین مسئله‌ای باشد که نسبت به این قضیه در اینجا صبحت می‌شود.

آنچه که در اینجا نسبت به معلول اول ایشان فرمودند و ای کاش این مسئله را در سایر مطالب هم می‌فرمودند، دقیقاً همین مطلبی است که ما به عرض رساندیم که معلول اول از لحاظ جنبه و حیثیت وجودی‌اش همان واجب بالذات است و به‌لحاظ تقیّد و نزولش از مرتبۀ ذات، ممکن ذاتی است. این مطلب در مورد معلول اول است و در مورد سایر مطالب هم خواهد آمد.

تلمیذ: در مورد ضرورت ازلیه به یک نحوی قائل به تساوی شدند.

استاد: قائل به تساوی نشده‌اند.

تلمیذ: یعنی بین اینها خصوص مطلق، قائلیم درست است؟ چون آنها بینشان مطلق هست و اگر بخواهیم این را بگوییم باید بگوییم که ضرورت ذاتیّه در واقع چیزی جز ضرورت ازلیّه نیست چون وجود، مختصِ به ضرورت ازلیه که واجب الوجود است می‌باشد و آن در ازل بوده است. آن‌وقت حتماً باید این را بگوییم که بین اینها تساوی است و صورت هم دارد.