امتیاز مرتبه ذات و معلول و اسماء و صفات

درس دویست و بیست و یکم

ارتباط مرتبۀ ‌ذات با معلول و اسماء و صفات (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

فالحقُّ‌ فی هذا المقامِ أنّ المعلولَ له ماهیةٌ إمکانیةٌ وجودٌ مستفادٌ مِن الواجبِ فیَترَکّبُ بهویّةِ العینیةِ مِن أمرینِ شبیهینِ بالمادةِ و الصورةِ.¹

امتیاز مرتبۀ ذات از مرتبۀ معلول و اسماء و صفات

یک مطلب را امروز مرحوم آخوند بیان می‌کنند که می‌توانیم بگوییم: مسئلۀ بسیار دقیقی است و تا اندازه‌ای به مطلوب ما کمک می‌کند و آن امتیاز مرتبۀ ذات از مرتبۀ معلول و مرتبۀ اسماء و صفات است. همان‌طوری که قبلاً عرض شد و خیال می‌کنم بحثش دو سه روز دیگر بیاید، بالاخره باید به یک مسئلۀ مشخصی برسیم بعد آن‌وقت آن مطلب را عرض کنیم.

دو مطلب در بین حکما وجود دارد: مسئلۀ اول اینکه عینیت ذات با معلول اول و به‌عبارت‌دیگر با مرتبۀ واحدیت در کلام عرفا و بین مرتبۀ احدیت و مرتبۀ واحدیت که این مرتبۀ علیت و معلولیت و تجلی ذات است در مراتب اسماء خودش، [حکما] قائل‌اند بر اینکه بین این دو مرتبه هیچ‌گونه میزی و هیچ‌گونه فرقی نیست و فقط فرق بالاعتبار است. چون در مرتبۀ ذات، ذات به نمود و بروز و ظهور درمی‌آید، از این نقطه نظر ما قائل به تفرقۀ بین این مرتبه و مرتبۀ کمون و بطون نسبت به ذات شدیم اما درواقع هر دو یک مسئله است و هر دو حیثیت حکایت از جهت واحده می‌کند و آن جهت واحده عبارت است از نفس ذات و آن حیثیاتی که متلاصق و چسبیدۀ به خود ذات هستند و ازلاً این حیثیات بوده و ابداً هم این حیثیات خواهد بود همان‌طوری که خود ذات وجود دارد. این یک نظریه که خود مرحوم آخوند هم این نظریه را می‌پذیرند.

نظریۀ دوم نظریۀ عرفا است که آنها قائل به رتبۀ متأخرۀ اسماء و صفات از مرتبۀ ذات هستند و ذات را یک مرتبۀ فوق و اعلای از مراتب اسماء و صفات می‌دانند و قائل به رتبۀ حقیقی و واقعیت خارجی هستند؛ یعنی در خارج همان‌طوری که مراتب مختلفۀ بعد و قرب در ظهورات نسبت به مبدأ أعلی وجود دارد همین‌طور نسبت به خود معلول اول با ذات هم دو مرتبۀ قرب و بعد وجود دارد، یعنی دو مرتبۀ خارجی. حالا صحبت این مسئله و آن مسئلۀ دیگر که لازمۀ ازلی و ابدی بودن فیض به‌واسطۀ ادله‌ای که ذکر کردند، ‌إن‌شاءالله اگر خدا خواست این را خواهیم گفت.