ارتباط ذات واجب با معلول و اسماء و صفات

و لیتَ شعری کیف ذَهَلَ مع جلالةِ شأنِه و وثاقةِ رأیِه و دقةِ نظرِه فی الأبحاثِ الإلهیةِ عن کونِ الواجبِ لذاتِه واجبًا بالذات فی جمیعِ ما له مِن النُعوتِ.

«مرحوم آخوند مى‌فرمایند: [ای کاش می‌دانستم که] چگونه ایشان [با این عظمت شأن و اطمینان اعتقاد و دقت نظرشان در مباحث الهی] این مسئله را مورد توجه قرار ندادند که وقتى‌ ما مى‌گوییم: واجب بالذات، عبارت از وجوب بالذات است در همۀ صفاتى که دارد!»

عدم انفکاک صفات و صوادر از وجوب ذاتی

یعنى وجوب ذاتى را جداى از صفات نمى‌توانیم تصور کنیم. وقتى ‌که خداوند متعال، ذات او واجب است، تمام صفات متلاصقۀ به او هم همراه با ذات واجب است و انفکاک بین ذات و بین صفات مستحیل است. بنابراین مسئله در مورد صادر اول یا در مورد هرچه که در این زمینه باشد، حالا به صادر اول هم کار نداریم، همین‌طور است. حالا بحث در مورد صادر اول است. وقتى‌ که شما وجود صادر اول را درنظر مى‌گیرید، این وجود صادر اول گرچه ممکن است بالنسبه به ذات واجب و معلول است ولى لازمۀ ذات واجب است، و عدم او پایه را از بیخ خراب مى‌کند. وقتى ‌که شما مى‌گویید: عدم صادر اول، یعنى خود واجب الوجود هم به‌دنبال کارش مى‌رود، چون بین صادر اول و بین واجب بالذات انفکاک را ما نمى‌توانیم بپذیریم.

تلمیذ: ریش خدا هم دست فلاسفه افتاده است!

استاد: بله، اینها هم دیگر نشسته‌اند و دارند براى خدا درست مى‌کنند و خدا هم همین‌طور نگاهشان مى‌کند دیگر!

تلمیذ: ببخشید، این حرف در صوادر دیگر هم مى‌آید. طبق همین که دو فیض دارند: یکى فیض مستقیم از علت العلل دارند و یکى هم از صادر قبلى خودشان. خب عدم صادر دوم هم به‌واسطۀ آن فیضى که از علت العلل مى‌گیرد لازم مى‌آید عدم همان علت العلل را.

استاد: بله، ما همان حرف را در اینجا مى‌زنیم.

تلمیذ: خب ایشان که الآن منحصر در علت العلل کردند، خب این حرف دارد.