استلزام ممکن ذاتی و بحث فیض واجب بالذات

تلمیذ: انتظار هم همین اقتضا را مى‌کند؛ یعنی لازم و ملزوم این ‌دوتا است.

استاد: بله، لازمۀ انتظار همین است.

مرحوم خواجه مى‌فرماید: نه، این‌طور که شما خیال می‌کنید نیست. بله، از وجود ممکن بالذّات که صادر اول است وجود واجب الوجود لازم مى‌آید؛ این تکه قضیه را در ناحیۀ قابل قبول داریم. یعنى لمّاً کشف مى‌کنیم چون هر چیزى بدون علّت نخواهد بود، از معلول پى به وجود علّت مى‌بریم. حالا در این طرف قضیه آمدیم که آیا از عدم صادر اول، امتناع ذاتى ثابت مى‌شود؟ نه، ثابت نمى‌شود. اشکال ندارد صادر اول در اینجا نباشد و واجب الوجود به‌جاى خودش محفوظ باشد. بله، از عدم معلول، عدم علّت محال است که لازم بیاید، و عدم علّت با فرض حیثیت علّیت‌ محال است. یعنى اگر من‌باب‌مثال این بخارى در اینجا روشن است. روشن بودن بخارى مستند به آن گازى است که از آن لوله مى‌آید و در بخارى مى‌رود. اگر این شیر گاز را ببندید این آتش هم خاموش خواهد شد. بنابراین حرارت این بخارى و روشنى بخارى مستند به آن گاز است. آن گاز گرم و داغ نیست، این گاز مى‌آید و در بخارى تبدیل به حرارت مى‌شود. پس علّت براى آتش، گاز درون لوله است. با فرض روشن بودن بخارى با این فرض قطعاً باید علّت او هم وجود داشته باشد که همان گازى است که در او مى‌رود. حالا آیا با فرض عدم روشنایى لازمه‌اش این است که گاز هم نباشد؟ نه، الآن شما شیر را مى‌بندید وقتى شیر را بستید این آتش خاموش مى‌شود اما گاز در لوله‌ها هست. پس با فرض عدم روشنایى و عدم حرارت، لازم نیست که خود گاز هم نباشد. بله، در مقام علیت، این گاز در لوله هست ولی هنوز علت نیست. آیا علت است؟! خب شیر را بسته‌اید دیگر! در مقام علّیت اگر گاز بخواهد موجب روشنایى بشود، در این برهه و در این لحظه امکان ندارد که گاز باشد و آن آتش نباشد و امکان ندارد آتش نباشد و او باشد، چون فرض در مقام علّیت است نه در مقام اصل وجود این گاز. بله، در چاه نفت هم گاز هست اما به این بخارى چه مربوط است؟!