استلزام ممکن ذاتی و بحث فیض واجب بالذات

تلمیذ: این نقص را ما مى‌توانیم در علت تصور کنیم و مى‌توانیم در معلول تصور کنیم. با اینکه علت کامل است ولى حالت انتظار دارد چرا؟ چون فعلاً ممکن نقص دارد و زمینۀ وجود ممکن نیست.

استاد: آن زمینه چیست؟ زمینه چیزى غیر از همین اراده و مشیت او نیست.

تلمیذ: مشیت او در این است که این در صورتى که به حدّ کمال خودش برسد ایجادش بکند.

استاد: ببینید، اینکه به حد کمال برسد و بعد او را ایجاد کند، این خودش تحقق یک حالت انتظارى براى پرودگار نسبت به وجود خارجى او است. یعنى پرودگار متعال را ما عاجز و ناتوان تصور کرده‌ایم.

تلمیذ: این برایش امکان ندارد. وقتى امکان ندارد ایجادش موجب نقص خداست.

استاد: چرا امکان ندارد؟

تلمیذ: ذات این ممکن، ظرف وجودش این است و ظرفِ وجودش خاص است.

استاد: من خدمتتان عرض کردم که این بحث جزئى نیست. در جزئى این بحث مى‌آید که چرا وجود زید متأخر از وجود عمرو است؟ چرا قبل از وجود عمرو نبوده؟ جوابش این است که آنچه در عالم تدّرج و عالم زمانیات تحقق پیدا مى‌کند، به‌عبارت‌دیگر اصلاً شرط وجودش زمان و مکان است، امکان ندارد شرط وجود جداى از نفس حدوث آن شیء باشد، باید یا زید بعد از عمرو باشد یا مقارن باشد یا قبل باشد، از این سه قسم بیرون نیست. چون در عالم صورت و ماده و عالم کون و فساد اصلاً شرطِ حدوث او زمان است و زمان هم امر متدّرج الحصول است بنابراین نمى‌شود که یک‌دفعه تمام اشیاء در آنِ واحد و در یک زمان قرار بگیرند و درعین‌حال هم زمان بر آنها بگذرد که همین گذشت زمان و نفس تحقّق آنها در یک زمان، ملاصق با تقدم و تأخر و مقارنت است. این مربوط به اجزاء است؛ یعنى اجزاء در عالم ماده، لازمۀ حدوثشان تقدم و تأخر است، مثل اینکه لازمۀ وجود ماء سیلان است. حالا شما مى‌گویید: خدا یک مائى درست کند که سیلان نداشته باشد، آن دیگر ماء نیست، آن سنگ است و چوب است. اگر خدا بخواهد ماء را درست کند، این ماء یک ترکیباتى دارد که ترکیبش خواهى‌نخواهى موجب آن سیلان خواهد شد. این مربوط به اجزا است.