استلزام ممکن بالذات و واجب بالذات و امتناع آن

«و کسى خیال نکند که امکان بالغیر است بلکه امکان بالقیاس الى الغیر است، چون امکان بالغیر محال است. [فرق بین امکان بالغیر و امکان بالقیاس الی الغیر روشن شد].»

و نحن نقولُ هذا الکلامُ و إن کان فی ظاهرِ الأمرِ یوهَمُ أنه على أسلوبِ الفحصِ و التحقیقِ إلا أنّه سخیفٌ لما عُلِمَ أنّ الإمکانَ بالقیاسِ إلى الغیرِ إنّما یُتَصَوّرُ بینَ أشیاءٍ لیست بینَها علاقةُ الإیجابِ و الوجوبِ و الإفاضةِ و الاستفاضةِ و بالجملةِ العلاقةُ الذاتیةُ السببیةُ و المسببیةُ فی الوجودِ و العدمِ.¹

«مرحوم آخوند مى‌فرمایند: اگرچه این کلام در وهلۀ اول این‌طور مى‌نمایاند که بر اسلوب فحص و تحقیق است، الاّ اینکه [کلامی است سخیف] و دلیلش هم این است امکان بالقیاس الی الغیر تصور مى‌شود بین اشیائى که بین این اشیاء علاقۀ لزومیۀ ایجاب وجوب و افاضه و استفاضۀ اشراقیه و استفاضۀ از ناحیۀ قوابل وجود ندارد. [و به‌طورکلی] علاقۀ ذاتیه‌اى که منبعث از سببّیت و مسببیت است در وجود و در عدم، در هر دو، وجود ندارد درحالى‌که بین علت و معلول علاقه، علاقۀ لزومیه است، بین صادر اول و بین واجب الوجود بالذات علاقه، علاقۀ لزومیۀ سببیت و مسببّیت است، و در یک‌هم‌چنین موردى واجب بالنسبه به صادر اول، امکان بالقیاس نیست بلکه ضرورت وجودیه‌ براى تحقق علت بر او حاکم است.»

اللهم صلّ علی محمد و آل محمد