امکان ذاتی و استلزام ممتنع بالذات

استاد: ممکن بالذات. ببینید، من عرض کردم امکان یک وصفى است آن امکان کارى انجام نمى‌دهد. آن که ما مى‌خواهیم بگوییم ممکن بالذات است. یعنى آن ماهیتى که الآن در خارج موجود است آن ماهیت که متصف به امکان است همین که این ماهیت در خارج مى‌خواهد موجود بشود مى‌گوید: من یک علت مى‌خواهم.‌

تلمیذ: موجود ممکن؟

استاد: بله، موجود ممکن دیگر! بالأخره امکان دارد. این ماهیت که مى‌خواهد در خارج موجود بشود مى‌گوید: من بدون علت نمى‌توانم باشم. این «بدون علت [نمی‌توانم]» می‌شود [مولّد] وجوب ذاتى. همین ماهیت مى‌گوید: ممکن است من مولّد یک امتناع ذاتى هم بشوم یعنى همان‌طورى که من مولّد یک وجوب ذاتى هستم که اسمش را لازم مى‌گذارند من هم مى‌توانم مولّد یک امتناع ذاتى بشوم اسمش را امتناع ذاتى بگذارند.‌

تلمیذ: اینکه امکان علت احتیاج به واجب و علت است، تعریف صحیح نیست. باید بگوییم که ممکن، علت احتیاج به واجب است، چون امکان نمى‌تواند علت باشد.

استاد: امکان همان وصف ممکن است دیگر! ممکنى که الآن این اتصاف را دارد؛ منتها نه این ممکن خارجى، ممکن خارجى در ذات خودش. ممکن در ذات‌ خودش امکان است. یعنى اگر شما از ذات ممکن، وصف امکان را بگیرید براى آن ذات ممکن هیچ چیزی نمى‌ماند! پس با چه وصفى و با چه تهیّؤاى استجلاب علت را بکند؟ باید ممکن باشد تا بتواند بکند دیگر! پس آن امکان است که آن علت را براى ماهیت خودش استجلاب مى‌کند. ماهیتِ خودش، سرش بى‌کلاه است. امکان مى‌گوید: براى این ماهیت من یک کلاه درست کنید. آن که براى ماهیت مى‌خواهد آن جنبۀ جعل را بیاورد آن اتصاف ماهیت به این است؛ آن جهتى که در ماهیت هست و به‌واسطۀ آن جهت، به‌دنبال علت برمى‌گردد که آن جهت عدم استقلال در وجود آن است.

اللهم صلّ علی محمد و آل محمد