زیادت امکان بر ماهیت و بطلان تسلسل امکانات

و أما ثانیاً: فلأنّ کلامَه على تقدیرِ التسلیمِ فی الحقیقةِ اعترافٌ بما هو مقصودُنا فإنّ ظرفَ الحصولِ بعینِه ظرفُ الامتیاز فإذا لم یکُنِ الامتیازُ بینَ أعدادِ الإمکاناتِ إلا بحسبِ العقلِ و تصوّرِه لم یکُن ظرفُ تحصُّلِه و تحقُّقِه إلّا الذهنَ لأنّ‌ تعقّلَنا لامتیازِ الإمکاناتِ ـ إذا فرَضنا کونَ امتیازِها واقعاً بحسبِ الأعیانِ ـ یکون تابعًا لنفسِ امتیازِها فإذا حَصَل الامتیازُ بینَها بنفسِ تصوّرِ العقلِ و اعتبارِه لَزِمَ توقّفُ الشی‌ءِ على نفسِه و تابعیتُه إیّاها و هو محالٌ.¹

«اشکال دوم: کلام ایشان بر تقدیر تسلیم درواقع دارند مطلب ما را مى‌فرمایند. ظرف حصول همان عبارت است از ظرف امتیاز اینها. اگر امتیاز بین اعداد امکان‌ها در خارج نیست بلکه در تصور عقلى است و عقل و تصورش باعث تفصیل اینها مى‌شود، ظرف تصور و تحققش دیگر خارج نخواهد بود بلکه فقط ذهن ظرف تصور و تحققش است، چون همین‌که ما امکانات را در ذهن خودمان ممتاز مى‌کنیم و بین اینها فرق مى‌گذاریم ـ اگر فرض این باشد که امتیازش درواقع به‌حسب اعیان است ـ این امتیاز درواقع تابع براى خود امتیاز اعیان است. اگر امتیازش به خود تصور عقل واقع باشد نه به‌خاطر تعلقش به اعیان، (امتیاز در امکانات فقط در عقل باشد چون اعیان که هنوز در خارج نیستند، آن که هنوز در خارج نیامده، عقل موجب امتیاز اینها خواهد شد) از یک طرف شى‌ء متوقف بر خودش است یعنى امتیاز این امکان متوقف بر خودش است، و از طرف دیگر گفتیم که این امکان تعلق به عین خارجى دارد و از نقطه‌نظر امتیاز تابع آن است، و این محال است دیگر چون جمع بین متضادین است‌.»²

اللهم صلّ علی محمد و آل محمد