انتزاع مفاهیم متعدد از مصداق واحد و نسبت صفات با ذات

اشکال به قائلین به اصالت ماهیت

از آنها سؤال مى‌کنیم: این جعل در اینجا چه عملى را انجام مى‌دهد؟ تعلق در اینجا چه کارى را انجام مى‌دهد؟ اگر منظور افاضۀ ماهیت است که خب ماهیت در ذات پرودگار نیست، چطور افاضه ماهیت مى‌کند؟! یعنى بحث این است که ماهیت اصیل است دیگر. این ماهیت چه کارى را انجام مى‌دهد؟! ماهیت را که ما اصیل مى‌دانیم، این ماهیت که نمى‌شود از جانب پرودگار جعل بشود؟! مى‌گویند: جعل‌ عبارت است از یک حقیقتى که آن حقیقت، وجود نیست بلکه یک امرى بین وجود و بین ماهیت است که اسم آن را ما جعل مى‌گذاریم، اسم آن را اضافۀ اشراقیه مى‌گذاریم، اسم آن را افاضه مى‌گذاریم، و آن موجب شده است که ماهیت در خارج متحقق بشود. ما مى‌گوییم: حالا شما عبارت‌ها را پس و پیش بکنید و تعابیر مختلف بیاورید، ما چیزى به‌نام ربط در اینجا نداریم که غیر از وجود و ماهیت باشد؛ یا ماهیت است و یا وجود است. هرچه در عالم تصور قرار بگیرد، یا وجود است و یا ماهیت. امر ثالث بین وجود و ماهیت که اسمش جعل باشد این امر ثالث را ما نمى‌فهمیم که چیست! این امر ثالث که الان جعل است. این مسئله موجب شده است که خود آقایان اصالة الماهیة‌ در این قضیه گیر کنند و در این قضیه بمانند که از یک طرف، وجود بسیط اگر بخواهد متبدل به وجود محدود بشود، از بساطتش دست برمى‌دارد و نمى‌شود که این‌طور باشد، از یک طرف در اصالة الماهیة اگر قائل به اصالة الماهیة بشویم این ماهیت از ناحیۀ خدا که نمى‌شود باشد، چون لازمه‌اش این است که خداوند مرکب بشود و ترکیب از ماهیات لایتناهیٰ بشود. تمام این ماهیات لایتناهیٰ در ذات پرودگار به‌عنوان یک صندوق قرار دارد و یکى یکى از این صندوق خدا این ماهیات را درمى‌آورد! این هم که دیگر اصلاً بدیهى البطلان است! لذا در اینجا قائل به جعل شده‌اند.