پاسخ به اشکالات امتناع امکان بالغیر

اعم بودن قاعدۀ اجتماع نقیضین نسبت به مجردات

اتفاقاً یک مطلبى را در بحث ارتفاع نقیضین که فلاسفه مى‌شمرند الان به ذهنم آمد که بد نیست بگویم. در بحث ارتفاع نقیضین مى‌شمرند:

بعضی‌ها وحدت حمل را هم داخل مى‌کنند. ببینید، در تناقض این مربوط به امور خارجى‌ای است که اینها منصرم به انصرام زمان هستند، یعنى متدرج الحصول هستند اما در بحث تناقض بحث ما اعم است حتى مجردات را هم در بحث تناقض شامل مى‌شود در اینکه آیا این وجود مجرد، این عقل، عقل بسیط، مجردات و امثال‌ذلک آیا این وصف را دارند یا ندارند. زمان دیگر در اینجا نمى‌تواند مطرح باشد، وحدت مرتبه در اینجا بایستى ملاحظه بشود، و مرتبه یک امرى است خارج از زمان. اینکه در اینجا شرایط براى تناقض شمرده‌اند، این برمى‌گردد به امور مکانى و به امور مادى، اما آن امور مجرده آنها از تحت تناقض خارج مى‌شوند درحالى‌که قانون ارتفاع نقییضین و اجتماع نقیضین حتى در مجردات هم خواهد آمد. بله، بحث تضاد، آن یک بحث دیگرى است که مربوط به عالم ماده است. ما در عالم غیر ماده ممکن است قائل به تضاد بشویم که من‌باب‌مثال یک شیئی در عین اینکه یک رنگى دارد درعین‌حال رنگ دیگرى هم دارد، یک شى‌ء در عین اینکه داراى یک جهت است جهت خلاف هم دارد. ولى در بحث تناقض، قانون تناقض اصلاً به اصل وجود من حیث أنه موجود برمى‌گردد. خدمتتان عرض کردم که در مرتبه تناقض نیست، به وجود بما هو أنه موجود برمى‌گردد، منتها آن موجود به تمام مراتبى که دارد مشمول قاعدۀ تناقض خواهد شد، نه‌اینکه فقط مرتبۀ مادى او مشمول قانون تناقض است بلکه مراتب دیگر هم خواهد بود. این مطلب به‌عنوان معترضه در اینجا عرض شد.