امکان بالقیاس الی الغیر و نقد فلسفی آن

[این پشه در] باغى که درخت‌هاى هفت هزار ساله و هشت هزار ساله دارد [آمده‌ است]. ما یک جا رفتیم که روی این درخت‌هایی که آنجا بود تابلو داشت که مثلاًا ین درخت هشت هزار سال سن دارد، این سه هزار و پانصد ساله است، این شش هزار ساله است. حالا یک پشه بیاید و بالاى این درخت بنشینید و بخواهد عمر این درخت را ارزیابى کند! تو دو ماه بیشتر مهلتت نیست چطور مى‌توانى ارزیابى کنى و به خصوصیات این درخت پى ببرى که کى آمده، چه حوادثی بر این درخت گذشته، چه بادهایی آمده، چه برف‌هایی روی آن آمده، چه باران‌هایى روی آن ریخته، چه تبرهایى به این خورده، چه بلاهایى بر سر این آمده است؟! این که مشخص نیست! این یک مسئله.

مطلب دیگر اینکه این وجود را ما در مرتبۀ ذهن به او توجه مى‌کنیم. آن وجودى که در مرتبۀ ذهن آمده است، یعنى آن ماهیتى که در مرتبۀ ذهن، لباس وجود به‌خود گرفته است، آن هم به یکى از آن جهات ثلاث در مرتبۀ ذهن موجّه مى‌شود: یا اینکه آن ماهیت که لباس وجود ذهنى گرفته است، این وجود براى او ضرورت داشته یا ضرورت نداشته یا امتناع داشته است. وجود ضرورت نداشته به‌لحاظ اینکه دیروز نبوده و فردا هم نخواهد بود، فقط در یک ثانیه شما یک ماهیتى را تصور کرده‌اید، پس وجود براى او ضرورتى نداشته است. امتناع هم نداشته بالاخره به‌خاطر اینکه شما تصورش را کرده‌اید. پس‌ امکان بالذات می‌ماند؛ امکان ذاتى از نقطه نظر لباس وجود. این ماهیت در لباس وجود آمدن براى او امکان بالذات است و این هم مرتبۀ دوم از مراتب نفس الامر است. فقط مرتبۀ اول مى‌ماند که در مرتبۀ اول که مرتبۀ خود ماهیات است، در آن مرتبه مرحوم آخوند مى‌فرمایند که هیچ کدام از جهات ثلاث بر ماهیت حمل نمى‌شود. چون ماهیت، ماهیتى است که نه لباس وجود خارجى دارد و نه لباس وجود ذهنى دارد. بنابراین خود [این ماهیت] فى‌حدنفسه، این ماهیت صرف نظر از وجود، نه ممکن است چون الماهیة من حیث هى لیست هى. وقتى که شما مى‌گویید: حیوان ناطق، حیوان ناطق در او امکان نخوابیده است. انسان حیوان ناطق است، حیوانیت است و نطق است. دیگر حیوان و ناطق و امکان [نیست]، امکان دیگر در او نیست، مثل اینکه بگوییم: حیوان و ناطق و وجوب یا بگوییم: حیوان و ناطق و امتناع. پس در مرحلۀ تقرر خود ماهیات، هیچ کدام از جهات ثلاث در آنجا راه ندارد. توضیح بیشتر إن‌شاءالله برای بعد.