جلسه ۱۲۶

جواب آخوند از اشكال

 جوابى كه مرحوم صدرُ المتالهین از این اشكال مى‌دهند، آن جواب این است كه، ما بنابر دو فرض بنا را مى‌گذاریم. فرضِ اوّل چیست؟ فرض اوّل این است كه ما واجب الوجود را لا بشرط، از امرى زاید بر او تصّور مى‌كنیم، یعنى واجب الوجود، تنهایى، فى حدّ نفسه، كارى نداریم به اینكه در خارج، علّتى هست یا عدمُ العله است. درست شد؟ كارى نداریم. این واجب الوجود كه، لا بشرط تصّور كردیم. و خود او را تنها در نظر گرفتیم. و چیزى را ضمیمه با او در نظر نیاوردیم، این واجب الوجود، آیا وجودش، اقتضاىِ وصفى را یا عدمِ یك وصفى را براى خودِ او، یعنى از اوصافى كه موجبِ نقص هستند. و از اوصافى كه مُحّدِدِ وجود هستند و معّین ماهیت هستند، كه سلب وصف، در اینجا از واجب الوجود مى‌شود. آیا واجب الوجود را با توجّهِ به این اوصاف، شما در نظر مى‌گیرید؟ یعنى اوصاف را براى این ذات براى این واجب الوجود شما این اوصاف را لازم مى‌دانید یا لازم نمى‌دانید؟ اگر شما در اینجا آمدید این وجود را متعلّق به یك وصف در نظر گرفتید، در عین حال، هیچ امرى را زائد بر ذات واجب الوجود مد نظر نیاوردید، لازمه آن این است كه شما معلول را كه وصف است براى امرِ خارجِ از ذات وجود، در اینجا بر وجود واجب حمل مى‌كنید، امّا علّت آن را مّدِ نظر قرار نمى‌دهید این تخلّف (معلول) از علّت است. و این جواب، جواب صحیحى است. جوابى كه ایشان مى‌دهند بسیار جواب مُتقَن است.

 چون شما ممكن است در اینجا، معلول را در نظر بگیرید، صرف نظر از علّت، این امكان ندارد، یعنى نفسِ تصّور معلول، تصّور علّت را دارد. تحقّق معلول در خارج، اقتضاىِ تحقّق علّت را (مقدماً علیه بالتقدم الطبعى و التقدم العلّى دارد حالا اگر واجب الوجود، را شما در نظر بگیرید صرف نظر از علّتِ خارجى كه وصف، را افاضه كند، بر این ذات، در نظر بگیرید، لازمه اش این است كه معلول را در نظر گرفتید و علّت آن را در نظر نگرفیتد و هَوَ محالٌ است.