جلسه ۱۰۰

بیان دیگرى از مرحوم آخوند

 بیان دیگرى كه در اینجا هست این است كه به فرمایش مرحوم آخوند به طور كلى ارتباط بین فرد و طبیعت ارتباط بین مفهوم و مصداق است، با این تفاوت كه آن طبیعت كه مفهوم است و حقیقت مصداق یك شیء را تشكیل مى‌دهد آن یك معناى عام سعىّ دارد كه شامل این فرد و غیر این فرد خواهد شد، نه از نقطه نظر ماهوى بلكه از نقطه نظر اعراض و خصوصیات دیگر. من باب مثال، زید فردى براى طبیعت انسان است، این كلّى طبیعى در ضمن این فرد تحقق خارجى پیدا مى‌كند و نسبت بین این فرد و بین آن كلى طبیعى، نسبت مصداق با مفهوم است. بناءًا على هذا، هر چه كه بر طبیعت صادق آید و هر معنایى كه طبیعت پذیراى او بشود، قطعاً ولا محال باید بر هر فرد فرد از افراد خارجى طبیعت صادق باشد. مى‌گوییم: الانسان لیس بحجر، باید بر تك تك افراد انسان ـ كه زید و عمرو و بكر است ـ این قضیه صادق باشد، زیدٌ لیس بحجر، عمروٌ لیس بحجر. یا در قضایاى معقوله، الانسان لا ناهق. باید بر تك تك این افراد این قضیه صادق باشد. یا اینكه در قضایاى ثبوتیه ـ حالا معدوله هم همین طور است منتهى معدوله ثبوتیه است ولى در ظرف نفى است یا الانسان متفكرٌ، باید بتوانیم بگوئیم: زیدٌ متفكرٌ و امثال ذلك. الانسان ضاحك؛ باید بتوانیم بگوئیم: زیدٌ ضاحكٌ، عمروٌ ضاحكٌ بكرٌ ضاحكٌ و امثال ذلك.

 به عبارت دیگر هر حكمى را كه ما بر طبیعت انسان بار مى‌كنیم ـ چه به عنوان نفى چه به عنوان ثبوت ـ باید این حكم بر تك تك افراد این طبیعت صادق باشد. این یك قاعده كلى است. از آن طرف هر حكمى را كه این فرد آن حكم را مى‌پذیرد ـ ولى این پذیرش او نه به عنوان اعراضى است كه عارض بر این مى‌شود كه اختصاص به این دارد، بلكه به عنوان حقیقت و ذات او است، به عبارت دیگر به عنوان ماهویت این حكم را بر فرد بار مى‌كند. مى‌گوییم زیدٌ متعجبٌ، این تعجب را نه به عنوان زید كه الآن عارض بر این شده، بلكه عنوان اینكه ذات اوست این خصوصیت را دارد ـ این حكم طبعاً بر آن طبیعت هم بارخواهد شد.