جلسه ۹۲

 بنابراین آن ماهیت باید ماهیت موجوده باشد وقتى كه ماهیت موجوده شد آن وقت این اشكال كه ـ تقدم الشیء على نفسه» است پیش مى آید. واگر بگوئید آن ماهیت با حفظ وجوبش ماهیتِ موجوده نیست پس ماهیت، ماهیت معدومه مى‌شود. با فرض ماهیت معدومه، خود وجود هم ممكن الزوال مى‌شود. پس با این كیفیت این برهان هم مى‌تواند مورد استناد قرار بگیرد. اگر آن ماهیت ـ ، ماهیت موجوده است این ـ تقدم الشیء على نفسه» است، چون فرض این است كه وجود زائد بر او شده، این ماهیت تكلیفش چیست؟ بوده است یا نبوده است؟ اگر بوده كه مى شود «تقدم الشیء على نفسه» اگر نبوده پس ماهیت ماهیت معدومه مى‌شود. ماهیت معدومه اگر علت براى معلول باشد، معلولش هم معدوم مى‌شود، بنابراین ممكن الزوال است؛ نه اینكه ممكن الزوال است بلكه حتمى الزوال است.

 لذا نقد مرحوم آخوند بر برهان سوم وارد نیست. در اینجا مطلبى از فخر رازى در ردّ برهان دوم نقل شد. و مرحوم محقق طوسى هم جوابشان را دادند. تاییدى كه در اینجا هست كلام شیخ بوعلى است؛ ایشان در مباحثات مى‌فرمایند: ـ و عجیب است با این بیانى كه مرحوم شیخ دارد با اینكه به اینها اصالت الماهیه‌اى مى‌گویند یعنى كلام ابن سینا تصریح بر حقیقت وجود و براصالت وجود دارد ـ .¹

 یعنى در این مطالب وقتى اینطور بر این مسأله تصریح دارند آن وقت چطور در بحثى كه مى‌خواهد بیاید بكند مى‌فرماید: علت هر شیء باید مسانخت با همان شیء داشته باشد یك وقتى شما ماهیت من حیث هى را در نظر مى‌گیرید این علت براى لوازم ذات و آثار ذات و علت غالبى براى وجود است كسى كه قائل به اصالت الماهیه است این حرف را نمى‌زند. بعد مى گویند فرض كنید كه من باب مثال علیت اربعه براى زوجیت. ـ تازه كلام مرحوم ابن سینا در اینجا بهتر از آن است كه در اینجا بیان شده یعنى آن كه در آنجا ایشان فرمودند ازآنچه كه كلام ایشان را تاویل كرده اند خودش واضح تر است ـ .