جلسه ۸۶

 وظن أن الضروره فى قولنا الأربعه زوج ما دامت موجوده بالضروره ضروره وصفیه مقیده بقید الوجود و لم یتمیز الضروره الذاتیه عن الضروره بشرط الوصف و لا الضروره الذاتیه الأزلیه کما فى قولنا الله قادر و حکیم بالضروره عن الضروره الذاتیه الصادقه حاله الوجود أى مع الوجود لا بالوجود کما فى هذه الضروره أ لیس بین الضروره بالشیء زمانیه أو غیرها و بین الضروره ما دام الشیء کذلک و بین الضروره الأزلیه السرمدیه الذاتیه فرق محصل.¹

 در نقد كلام مرحوم محقق دوانى مرحوم صدر المتاًلهین این مطلب را مطرح كردند كه در ضرورتِ ذاتیه اثباتِ محمول براى موضوع و اثبات لوازم محمول براى موضوع به لحاظ خود موضوع است نه به لحاظِ شیء زائد و نه به لحاظ وصفِ زائد، مثل اینكه اثبات تحرّك؛ براى كتابت مى‌كنیم و این اثبات تحرك براى كتابت، ضرورتِ ذاتّیه دارد اما یك وقت ضرورت؛ ضرورتِ وصفیه است یعنى اثبات محمول براى موضوع مشروط، به وجود وصف است مثل اثبات تحرّك براى انسان مادام كاتباً یا اثبات وجودِخسوف براى قمر در زمانى كه أرض بین قمر و بین شمس حیلوله پیدا مى‌كند. كه در اینها ضرورت، ضرورت وصفیه است، یعنى به شرط وجود وصف، محمول براى موضوع ثابت است و واسطهً در ثبوت است، یك ضرورت؛ به نام ضرورت أزلیه داریم كه در ضرورتِ ذاتیه أزلیه، ثبوتِ محمول براى موضوع، مستند به علتى نخواهد بود، یعنى محمول براى موضوع در هر شرایطى و به هر كیفیتى ثابت است و در ترتّب، و در عروضِ محمول براى موضوع، نیاز به هیچگونه واسطه‌اى نداریم، مانند وجود براى خداى متعال و مانند اثبات اسماء و صفاتِ الهى براى خداى متّعال، كه ما نیاز به هیچ ضرورتى و هیچ علتى و هیچ واسطه‌اى نداریم اسم این را را ضرورت ذاتیه أزلیه مى‌گذاریم.

 مرحوم آخوند اثبات یك ضرورتى را در قبال این ضرورتها مى‌كنند و آن ضرورت مع الوجود است لا بالوجود.