مرتب سازی:
جلسه ۶۶
2سؤال: این اشكال پیش مىآید اشیا كه الآن نیستند؟
جواب: بله، بحث این است كه ما حضور الاشیا عند الله را علم الهى و علم ذات مىدانیم و اگر یك شئ حاضر نباشد دیگر كشف تفصیلى معنا ندارد. و قول اینها به اینكه علم اجمالى منافات با كشف تفصیلى ندارد، یعنى در زمانى كه علم اجمالى هست عبارت زمان غلط است. در همان مرتبه كشف تفصیلى وجود دارد. نه اینكه علم اجمالى هست و بعد از ازمنه كشف تفصیلى مىشود خوب، اینكه با همدیگر منافات دارند. شما یا باید از علم اجمالى دست بردارید یا كشف تفصیلى. از علم اجمالى دست برداریم به این منوال است كه ما مىگوئیم بله، خداوند متعال بالإجمال مىداند اشیائى بعداً خلق خواهند شد اما الآن خلق شدند؟ نه، الآن خلق نشدند چطور كه احساس ما نیز همین طور است اشیایى كه فردا خلق مىشوند، فرزندانى كه فردا به دنیا مىآیند. حوادثى كه فردا صورت مىگیرد هم از دید ما مخفى است، و هم از دید خدا، منتهى فرق در این است كه خدا علم اجمالى دارد و ما علم اجمالى هم نداریم، هیچ كدام را نداریم و این مستلزم اشكالاتیست:
اوّل این كه مسأله با علم حضورى حق منافات پیدا مىكند چون اگر علم اجمالى از كشف تفصیلى حكایت بكند یعنى علم اجمالى سبق پیدا كند بر كشف تفصیلى، بنابراین تبدّل علم اجمالى به علم تفصیلى این دیگر علم حضورى نخواهد بود، بلكه علم حصولى خواهد بود. چون علم اجمالى مىخواهد متبدّل به علم تفصیلى بشود ما مىگوئیم بالإجمال خدا مىداند در آینده چه خواهد شد. اما به تفصیل هنوز نمىداند. این كه به تفصیل نمىداند بنابراین تبدّل علم اجمالى به علم تفصیلى مىشود علم حصولى. و این در مورد پروردگار خلاف است و پروردگار متعال متعلّم خواهد بود نه عالم و جاهل خواهد بود نه عالم و اگر قائل بشویم كه علم اجمالى در ذات، عبارت است از صور اشیائى كه هنوز نیست و تحقق ندارد.