تحلیل عرفانیِ حقیقت فناء در برابر وجود اطلاقی

وحدت وجود: نظریه‌ای که بیان می‌کند همه هستی‌ها مظاهر یک حقیقت وجودی واحدند و کثرت‌ها ظهورات آن حقیقت‌اند، نه اینکه دارای وجود مستقل باشند؛ این وحدت، صِرف و اطلاقی است نه عددی یا مفهومی.

کثرت در وحدت / وحدت در کثرت: بیانی از چگونگی حضور وحدت مطلق در دل کثرات و تحقق کثرات در دل وحدت وجود است؛ مفهومی اساسی در حکمت متعالیه و عرفان که از ساری بودن وجود واحد در مظاهر مختلف حکایت می‌کند.

تجزّی در ذات: به‌معنای قبول اجزا برای ذات حق است که در فلسفه اسلامی و عرفان نظری مردود است؛ چون ذات حق بسیط و صِرف‌الوجود است و امکان تجزّی ندارد.

ترکّب در ذات: به‌معنای ترکیب و پیچیدگی در ذات خداوند است که نفی آن از اصول مهم توحیدی است؛ زیرا ترکب، نیازمندی و امکان را می‌رساند که با واجب‌الوجود بودن خداوند منافات دارد.

فناء تکوینی: نوعی فناء ذاتی و وجودی است که همۀ مخلوقات در برابر خالق و علت حقیقی خود دارند؛ نه به‌معنای نابودی بلکه به‌معنای وابستگی وجودی و انعدام استقلال.

فناء اصطلاحی: اصطلاحی عرفانی برای بیان شهود سالک نسبت به فناء خود در برابر حق است؛ این فناء برخاسته از معرفت شهودی و سلوکی است و مراتب مختلفی دارد.

مرتبه علّیت: مرحله‌ای از وجود است که در آن علت نسبت به معلول تقدم دارد و آن را ایجاب می‌کند؛ مرحله‌ای عالی که در آن وجود علت، منشأ صدور و تحقق معلول است.

معلولیت: حالت وجودی ممکنات نسبت به علت حقیقی؛ در آن ممکن هستی خویش را از علت می‌گیرد و قائم به آن است.

تدلّی بالغیر: وابستگی وجودی یک شیء به غیر خود برای تحقق و بقای آن؛ حالتی که در آن موجود، فقر ذاتی خود را نسبت به علتش وجدان می‌کند.

علم حضوری: نوعی از علم که بدون واسطه صورت و مفاهیم و به‌صورت شهود عینی و بی‌واسطه نسبت به معلوم حاصل می‌شود؛ در این علم، عالم و معلوم یکی‌اند.