معنا و اقسام تشکیک در وجود

حالا با فرض این قضیّه، این نکته روشن می‌شود. از یک طرف در صرافت وجود حق شکّی نداریم، وإلاّ امتناع لازم می‌آید و از طرف دیگر در تحقّق عینی اشیاء خارجی شکّی نداریم. من‌باب‌مثال یک شخص عارف وقتی که بخواهد آبگوشت درست کند، به‌جای گوشت و نخود و لوبیا، آجر و سمنت و چدن و تیرآهن در دیگ نمی‌ریزد و بگوید: چه فرق می‌کند؟! همۀ اینها حق است، ما خیال می‌کنیم، اینها سراب است! ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾،¹ به‌جای نخود و لوبیا، یک کیلو آهک و دو کیلو سنگ گرانیت و یک مشت شن می‌ریزیم و با هم قاطی کنیم و به‌جای آب یک مایع دیگری [مثل] نفت و بنزین می‌ریزیم و شروع به خوردن می‌کنیم! آیا این می‌شود غذای عرفان؟! عرفانی که به اینجا برسد چه می‌شود!

تلمیذ: این غذا را خدا هم نمی‌تواند بخورد!

استاد: خدا بهتر از چیزهایی که ما می‌خوریم می‌خورد. به‌قول آقای حلبی که می‌گفت:

«بعضی‌ها می‌گویند: امام زمان علیه السّلام در بیابان است! چطور تو در نیاوران کنار نهر آب و زیر درخت زندگی کنی، امام زمان در بیابان زندگی کند! مگر امام زمان سلیقه‌اش را ازدست داده است؟! او بهتر از جای من و شما زندگی می‌کند. آیا تو جوجه بخوری و او نخورد؟! آیا تو کباب بخوری و او نخورد؟!»

فرض این دو قضیّه در انضمام بین این دو مطلب، وجود صرافت حق و تحقّق عینی اشیاء خارجی، اگر این‌دو را در کنار هم قرار بدهیم نتیجه این می‌شود که تحقّق اشیاء خارجی در عین تحقّق خودشان و در عین قابلیّتِ اشارۀ حسّیه، در همان آنْ عین حقّ‌اند و لا غیر! و دیگر نیازی ندارد که ما این حد را از او برداریم تا اینکه تبدیل به حق بشود! و نیازی ندارد که ما این حدود ماهوی را از او سلب کنیم تا اینکه وجود بالصّرافه بشود و آن وجود بالصّرافه حقّ متعال بشود! [بلکه] با حفظ حدود و با حفظ قیود درعین‌حال حقٌّ!