سازگاری تعیّن در وجود با صرافت در وجود

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

مرور مباحث گذشته؛ تشکیک در وجود بنابر مسلک ملاصدرا و عرفاء

بحث در تشکیک در وجود بنا بر مسلک مرحوم صدرالمتألّهین و تشخّص در وجود بنا بر مسلک عرفاء شامخین بود و عرض شد که بنا بر تعریف اوّلی که ما از مسئلۀ تشکیک در وجود و صرافت در وجود می‌کنیم، ذات اقدس حق در یک مرتبۀ أعلیٰ قرار دارد که آن مرتبۀ أعلیٰ مرتبۀ لا حدّی و لا رسمی و اطلاقی است و به آن مرتبه، مرتبۀ محوضتِ وجود و صرف الوجود گفته می‌شود و آن مرتبه با سایر مراتب، فی الشدّةِ و الضعف تفاوت دارد؛ یعنی در مرتبۀ أعلیٰ که هیچ‌گونه تعیّن و تشکّل و تقیّدی راه ندارد، والاّ موجب ترکیب و احتیاج و نیاز آنها می‌شود. در آن مرتبه، ذات خالی از هر تعیّن و تقیّدی است و بعد از آن مرتبه است که مراتبِ مختلفۀ وجود تنزّل پیدا می‌کنند، و با توجه به سنخیّت با مرتبۀ عُلیا، آنها از نقطه‌نظر تجرّد و محوضتِ در وجود با مراتب دیگر اختلاف پیدا می‌کنند. این تعریفی بود که دیروز عرض شد و اشکالی هم که بر آن وارد می‌شد عرض شد.

اشکال علامه طهرانی بر تعریف اول تشکیک در وجود

و بر این تعریف، اشکال مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ وارد و صحیح است که ایشان در اینجا می‌فرمایند:

ثانیاً: اصل فرضیۀ تشکیکِ در وجود جای تأمّل و اشکال است، چون در این فرضیه چنانچه ذات واجب تعالیٰ شأنه را مرتبۀ أعلیٰ ٰ قرار دهیم و بقیّۀ مراتب را مراتب و درجات ممکنات برحسب اختلاف درجۀ آنها در قرب و بُعد بگیریم، در این‌صورت ذات واجب، محدود به حدود ممکنات شده و در وجود طبعاً متعیّن و متقیّد تا سر حدّ ممکنات گردیده است.¹

یعنی وقتی که ما وجود را از نقطه‌نظر شدّت نوریّه بالاترین مرحله بگیریم که در آنجا دیگر هیچ‌گونه حدّ و محدودیّتی راه ندارد و به هیچ ماهیّت و قالبی درنمی‌آید و صرفِ نفس وجود، انّیت و ماهیّت او را تشکیل می‌دهد، اگر ما او را در آن مرتبه بگیریم، طبعاً باید از مراتب دیگر متمایز بدانیم چون مراتب دیگر دارای تعیّن و ماهیّت هستند. همان‌طور که آن وجود دارای مرتبۀ لا حدّی است و اصلاً ماهیّتی ندارد، نه ماهیّت انسانیّت دارد، نه ماهیّت حیوانیّت دارد، نه ماهیّت نباتیّت دارد و نه سایر ماهیاتی که مراتب تجرّد ی از وجود هستند مانند ملائک و عقول و...، [آن وجود] در هیچ مرتبه‌ای از آن مراتب نیست.