بررسی دیدگاه عارفان دربارۀ وجود مطلق و مراتب آن (2)

عالم عماء یعنی عالمی که در آنجا تاریکی محض است. یعنی در آنجا چیزی نیست، غیری در آنجا نیست که بخواهد آن را روشن بکند؛ چون اگر غیری بود دیگر عماء نبود، دیگر آن عالم، عالم نورانی بود. پس بنابراین عماء که می‌گویند و از آن تعبیر به مقام هو هویّت می‌کنند، عبارت است از مرتبه‌ای که در آن مرتبه، غیری وجود ندارد، و عرفا از این تعبیر زیاد می‌آورند.

وجود نورانی حضرت رسول، از دیدگاه محیی الدین

محیی‌الدّین ـ رضوان الله تعالی علیه ـ دارد: 

اللَهمّ أفِض صِلَةَ صلواتِک و سلامةَ تسلیماتِک علیٰ أوّلِ التعیّناتِ المُفاضَةِ مِن العَماء الرّبانیّ و آخِرِ التنزّلاتِ المُضافَةِ إلی النَّوعِ الإنسانِیّ المُهاجرِ مِن مکّةَ ـ کان اللهُ و لم یَکُن معه شَی‌ءٌ ثانِی ـ إلَی المَدینةِ و هو الآنَ علیٰ ما کان. مُحصِی عَوالِمِ الحَضَراتِ الخَمسِ فی وُجودِهِ ﴿وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِينٖ﴾¹ راحِمُ سائلِ استِعداداتِها بِنَدَی جُودِهِ، ﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ﴾² سِرُّ الهُوِیَّةِ الَّتی هی فی کُلّ شَی‌ءٍ سارِیَةٌ و عن کُلّ شَی‌ءٍ مُجَرّدَةٌ، کلمةُ الاسمِ الاعظَمِ الجامِعِ بینَ العبودِیّةِ و الرّبوبیّةِ، نُقطَةُ الوَحدَةِ بینَ قَوسَیِ الاحَدِیّةِ و الواحِدَیّةِ.³

این صلوات را راجع به پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌آورد و این را می‌خواهد بگوید که از مقام وجود بالصرافه و از مرتبۀ هو هویّت و از مرتبۀ عماء که اصلاً غیری در آنجا وجود ندارد، اولین تنزّل وجود در عالم تقیّد و اولین تنزّل وجود در عالم تعیّن و در عالم تشخّص، وجود مبارک پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است. پس وجود مبارک پیغمبر اکرم اولین مرتبۀ نزول از وجود بالصرافه در عالم امکان است. خداوند این وجود نورانی پیغمبر اکرم را خلق فرمود که مافوق همۀ اسماء و صفات الهیه است. یعنی در این وجود، اسماء و صفات خود را قرار داد. و وجود پیغمبر اکرم عبارت است از مقام اراده و مشیّت او، و همان‌طور که عرض کردیم اولین مرتبۀ تنزّل ذات، مقام اراده و مشیّت او است.