بررسی دیدگاه عارفان دربارۀ وجود مطلق و مراتب آن (1)

اعتباری بودن امور دنیوی

بنابراین اظلم العوالم که می‌گویند، معنایش این است که از نقطه‌نظر کثرت و توجّه به کثرت این‌طور است. اما اگر دید انسان و بصیرت توحیدی انسان روشن بشود، اصلاً هیچ فرقی بین مادّه و مثال و سایر عوالم مجرده از نقطه‌نظر تسرّی نور توحید و تسرّی نور وجود نمی‌بیند. چه ظلمتی دارد؟! اصلاً کجا ما می‌توانیم اسم ظلمت بر آن بگذاریم؟! اگر ما وجود را خیر محض بدانیم و وجود را نور بدانیم چطور این وجود متبدّل به ظلمت می‌شود؟! آیا اصلاً معنا دارد؟!

تلمیذ: ﴿ثُمَّ رَدَدۡنَٰهُ أَسۡفَلَ سَٰفِلِينَ﴾.¹

استاد: ﴿أَسۡفَلَ سَٰفِلِينَ﴾ یعنی همین، ﴿أَسۡفَلَ سَٰفِلِينَ﴾ یعنی توجّه به دنیا، یعنی ما را از آن مقام متوجّه کرد.

یعنی این عالم، عالم توجّه به دنیا است. اما همین ملائکه در همین دنیا دارند می‌آیند و می‌روند. مگر همین ملائکه نمی‌آیند؟! ﴿فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا﴾³ در این دنیا تدبیر امور می‌کنند. آیا اینها در این ظلمت می‌آیند؟! آیا وقتی که آنها در این مقام می‌آیند به ظلمت آنها اضافه می‌شود؟! آیا از نورانیت آنها کم می‌شود؟! ما که معتقدیم بر اینکه سلسلۀ علل اقتضاء می‌کند که تمام حوادث و جریانات مادّه متّکی و متدلّی به عوالم غیب باشد و همۀ ملائکه متصدی هستند، آیا حالا وقتی که ملائکه می‌آیند در اینجا کثرت پیدا می‌کنند؟! نه‌خیر، این مادّه عبارت است از حقیقتی که آن حقیقت، حقیقت وجود است؛ منتها تشکّل به این شکل پیدا کرده است و تمام حقایق مختلف است.

تضعیف شدت نوریّه، لازمۀ کثرت

بله، صحبت در این است که تشکّل او به وجود، او را از آن قدرت واقعی و حقیقی کم کرده است. ما این را قبول داریم که وقتی وجود از آن مرتبۀ بساطت خودش و مرتبۀ نورانیّت محضش تنازل پیدا می‌کند، شدت نوریۀ او کم می‌شود، چون لازمۀ کثرت عبارت است از تضعیف آن شدّت نوریّه. همان‌طور که خورشید وقتی که در آنجا هست حدود 6000 درجه حرارت دارد. ولی وقتی که به اینجا می‌رسد حرارتش 50 درجه یا30 درجه می‌شود. این لازمۀ ابتعاد در مادّه است. در آنجا هم همین‌طور است. لذا نمی‌توانیم بگوییم که این ظلمت دارد. ظلمت با نور دو متناقض هستند. بله، می‌توانیم بگوییم: شدّت نوریّۀ آنها کمتر است. این را می‌توانیم بگوییم و این‌هم به‌خاطر آثاری است که می‌بینیم. شما این اثری را که الآن در مادّه هست قیاس کنید با آثاری که در مثال هست و با آثاری که در ملکوت هست و با آثاری که در لاهوت هست و با آثاری که در جبروت هست، می‌بینید که مدام آثار عجیب‌تر می‌شود، قوی‌تر می‌شود و آن آثار تفاوت پیدا می‌کند، اما اطلاق معنای ظلمت بر اینها صحیح نمی‌باشد.