بررسی دیدگاه عارفان دربارۀ وجود مطلق و مراتب آن (1)

اصطلاحات درس

لابشرط مقسمی: حالتی از اطلاق است که در آن هیچ‌گونه تقیّدی، نه ایجابی و نه سلبی، مورد نظر قرار نمی‌گیرد. یعنی موضوع به‌گونه‌ای لحاظ می‌شود که همۀ قیود ممکن را در بر می‌گیرد، بدون آنکه به هیچ‌کدام ملتزم باشد؛ مانند مفهوم «کلمه» که شامل اسم، فعل و حرف می‌شود بدون آنکه به هیچ‌کدام از آنها مقیّد باشد.

لابشرط قسمی: مفهومی است که در آن از جهت اثباتی و سلبیِ قیود اعراض شده و هیچ‌کدام لحاظ نمی‌شود. در این‌جا «عدم تقیّد» خودش مورد نظر است، نه اینکه چیزی هم لحاظ نشود و هم لحاظ نشدن آن نیز لحاظ نشود.

بشرط شیء: مفهومی است که با تقیّد به وصف یا شرطی خاص در نظر گرفته می‌شود. مانند «اسم» که با معنای استقلالی و عدم دلالت زمانی تعریف می‌شود.

بشرط لا: مفهومی است که با نفی قیود و شرایط خاص لحاظ می‌شود؛ یعنی شرط این است که آن وصف یا قید خاص وجود نداشته باشد.

صرف الوجود: وجودی که هیچ‌گونه تشخص، تقیّد و تعیّنی ندارد. مفهومی عام و شایع است که می‌تواند در هر یک از اقسام مقیّد واقع شود بدون اینکه به هیچ‌کدام محدود شود.

تنزّل (نزول مرتبه): پایین‌آمدن وجود از مرتبه‌ای بالاتر به مراتب پایین‌تر، که منشأ کثرت، تعیّن و اختلاف در موجودات می‌شود.

کثرات: حاصل تنزّل و تقیّد وجود بسیط به صور و مظاهر متکثر. کثرت نتیجه محدود شدن آن حقیقت واحد در مراتب گوناگون است.

عینیت مصادیق با حقیقت: نظریه‌ای که بر اساس آن، تمامی موجودات متکثر، عین آن حقیقت واحد و بساطت محض‌اند، اما با ظهورات مختلف در مراتب پایین‌تر.

اظلم العوالم: تعبیری از عالم مادّه به‌عنوان نازل‌ترین مرتبه وجود که از حیث توجه استقلالی به مظاهر، ظلمانی‌ترین مرتبه شناخته می‌شود؛ نه از آن جهت که وجود در آن نیست، بلکه به سبب شدت کثرت و غفلت از وحدت.

نعمت و نعیم: هر چیزی که انسان از آن بهره می‌برد، اگر در جهت توحید باشد، «نعیم» است وگرنه ظلمت محسوب می‌شود. در عرفان، ولایت الهی نعمت اعظم تلقی می‌شود.