دیدگاه واسطه بودن ماهیّت بین نفی و اثبات

اجمالی از چیستی معنای فناء

تمام بحث بین علامه و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیهما ـ در این بود که معنای فنا در این وسط اصلاً روشن نشده ‌است. همۀ حرف‌ها زده شده ولی معنای فنا در اینجا جایش خالی است که این فنا چیست؟ آیا فنا صرف انکشاف است یا صرف یک تبدّل جوهری است و ازبین رفتن صور به اقتضای ازبین رفتن جوهرِ قبل و رسیدن به یک مرتبه و ازدست دادن هویّت آن متعیّن است؟ اگر در اینجا روشن کنیم که فنا عبارت است از صرف علم و جهل؛ [یعنی] ما به علم، فنا می‌گوییم و به جهل، تعیّن می‌گوییم و به علم، انمحاء می‌گوییم و به جهل، استقلالیّت می‌گوییم. اگر این معنا روشن بشود دیگر نوبت به این نمی‌رسد که زید برود و این مراتب را طی بکند و به آن پلۀ آخر نردبان که رسید آنجا مقام، مقام ذاتِ است و آنجا عین ثابتش را ازدست می‌دهد؛ مثل کسی که می‌خواهد داخل استخر برود، تا وقتی که نزدیک استخر و دریا رفته لباس بر تن دارد و وقتی که آنجا می‌رود همۀ لباس‌هایش را درمی‌آورد و داخل آب می‌رود. آیا قضیّه این‌طور است؟ یا اینکه این بیچاره از اوّل لباس نداشته است و ما خیال می‌کردیم که لباس دارد و وقتی که وارد استخر می‌شود می‌بینیم که هیچ چیز بر تنش نیست.

این مسئله باید مورد بحث و دقّت قرار بگیرد. إن‌شاءالله این بحث برای جلسۀ آینده باشد با توجّه به اینکه رفقا این قسمت مباحث علامه با آقا را مطالعه کرده باشند و بیایند. خود من هم مطالعه می‌کنم، چون می‌خواهیم بحث کنیم و لازمه‌اش این است که آن مسائل هم در اینجا مطرح بشود.

تطبیق متن

فصل (8)

فی مساوقةِ الوجودِ للشّیئیةِ

این فصل در این است که وجود از نظر حمل مصداقی مساوی با شیئیت است نه از نظر مفهومی¹.

إنّ جماعةً مِن النّاسِ ذَهَبوا إلیٰ أنّ الوجودَ صفةٌ یتَجَدّدُ علَی الذّاتِ الّتی هی ذاتٌ فی حالتَی الوجودِ و العدمِ؛