دیدگاه واسطه بودن ماهیّت بین نفی و اثبات

«بعضی از مردم این‌طور خیال کرده‌اند که وجود صفتی است که تجدد بر ذات پیدا می‌کند که ذات است یعنی به خود ذات من حیث هی، در دو حالت وجود و عدم»

چه ذات موجود باشد یا معدوم، این وجود صفتی است که بر ذات¹ حمل می‌شود.

و هذا فی غایةِ السّخافةِ و الوهنِ.فإنّ حیثیةَ الماهیةِ و إن کانت غیرَ حیثیةِ الوجودِ

«و این در نهایت ضعف و سستی است! اگرچه حیثیّت ماهیّت غیر از حیثیّت وجود است و ما وجود را بر ماهیّت حمل می‌کنیم و می‌گوییم: الماهیةُ الموجودة»

إلاّ أنّ الماهیةَ ما لم‌ توجَد لا یمکِن الإشارةُ إلیها بکونِها هذه الماهیةَ؛

ولی وقتی ما موجودیّت را بر ماهیّت حمل می‌کنیم که واقعاً ماهیّت باشد. اگر ماهیّت موجود نباشد، موجودیّت را چطور بر ماهیّت حمل می‌کنیم؟!

«تا وقتی که ماهیّت وجود پیدا نکرده است نمی‌توانیم به آن اشاره بکنیم و بگوییم: این ماهیّت است»

نمی‌توانیم این ماهیّت را مشخّص بکنیم. ماهیّتی قابل تشخّص است که وجود قبلاً بر او حمل شده باشد. البتّه ما در اینجا این را اضافه می‌کنیم که چه این وجود، وجود ذهنی باشد یا وجود خارجی باشد.

إذ المعدوم لا یخبَرُ عنه إلاّ بحَسَبِ اللّفظِ

«زیرا معدوم از آن خبر داده نمی‌شود مگر به‌حسب مفهوم عدم. فقط به‌حسب لفظ از آن خبر می‌دهیم نه به‌حسب واقعیّتش»

چون عدم که واقعیّت ندارد.

فالماهیةُ ما لم توجَد لا تکونُ شیئًا مِن الأشیاءِ حتّیٰ نفسَ ذاتِها لأنّ کونَها نفسَ ذاتِها فرعُ تحقّقها و وجودِها، إذ مرتبةُ الوجودِ متقدّمةٌ علیٰ مرتبةِ الماهیةِ فی الواقعِ

ماهیّت مادامی ‌که وجود پیدا نکرده، شیئی از اشیاء نیست؛ حتّیٰ خود ذاتیّت ماهیّت برای خودش هم تحقّق ندارد.»

مثلاً زیدیّت زید چه زمانی بر‌ای زید حمل می‌شود؟ چه زمانی این زیدیّت تقرّر پیدا می‌کند؟ وقتی که وجودی روی سر زید آمده باشد. اما وقتی که وجودی نیاید، خود زیدیّت برای زید، یعنی حمل خود ذات بر ذات هم در اینجا معنی ندارد. حتّیٰ نفس ذاتش در عالم اعیان و در عالم واقع، مرتبۀ وجود بر مرتبۀ ماهیّت متقدّم است. ما در ذهن هم همین‌طور می‌گوییم.