دیدگاه واسطه بودن ماهیّت بین نفی و اثبات

تلمیذ: خود این حیثیّت این اقتضاء را دارد!

استاد: نه‌خیر، کجا این اقتضاء را دارد؟! شما چه دلیلی دارید بر اینکه دو حیثیّت متخالف در آنِ واحد نمی‌تواند حضور پیدا کند؟!

تلمیذ: حیثیّت دوّم عالم تنزّلش است، وقتی که تنزّل ... . 

استاد: این قوانین و لوازم مادّه است که وقتی یک شیء در اینجا تحیّز پیدا می‌کند باید برای تحیّز بعدی، تحیّز اوّل را ازدست بدهد؛ من‌باب‌مثال شما وقتی که در اینجا هستید اگر بخواهید به اطاق دیگر بروید، این تحیز اوّل را باید ازدست بدهید. این لازمۀ مادّه است.

تلمیذ: پس فنا معنایش چیست؟

اندماج تمام کمالات وجودی در ذات باری‌تعالیٰ

استاد: بله، حالا باید به اینجا برسیم. اما در مورد پروردگار اگر علم پروردگار به علةالعلل که ذات خودش است، مانع بشود از اینکه پروردگار به معالیل توجّه پیدا ‌کند، این موجب نقصان ذاتی می‌شود و این هم خلاف کمال پروردگار است. کمال این است که همۀ مراتب نقصان وجودی در آن مرتبه و در آن حیثیّت ازبین بروند. ما شیء کامل را به این می‌گوییم که تمام مراتب استعداد و کمالات وجودی همۀ اشیاء در آنِ واحد و فی لحظةٍ واحدة و فی حیثیةٍ واحدة بنحو المبسوطِ لا بنحوِ الاجمال در مرتبۀ وجودی آن ذات جمع بشوند؛ اسم این کامل است. اما اگر یک مرتبه‌ای از ذات وجود داشته باشد و مراتب دیگر وجود نداشته باشند و برای التفات و عنایت به مراتب دیگر نیاز به عنایت دیگر باشد، این عین نقصان است و دیگر به آن کامل نمی‌گویند. بشر هم همین‌طور است؛ بشر برای توجّه به سایر مراتب وجودی خودش نیاز به عنایات متکررّه و خصوصیّات متکررّه دارد.

[من‌باب‌مثال] الآن شما در نفستان خیلی از موارد هست و ممکن است سال‌ها بگذرد و اطّلاع پیدا نکنید، یک‌دفعه یک قضیّه پیدا بشود و بگویید: ‌ای داد بیداد، ما این نقصان را در خودمان داشتیم و تا‌به‌حال خبر نداشتیم! آیا برای انسان اتفاق نمی‌افتد؟! خیلی اتفاق می‌افتد! انسان گاهی‌اوقات در خودش و در احوال و حالات نفس خودش تأمّل و فکر می‌کند و بعد به مطالبی می‌رسد و به یک نقصان‌ها و ضعف‌هایی می‌رسد که اصلاً تا‌به‌حال به‌طورکلی غافل بوده‌ است! همۀ اینها به‌خاطر نقصان وجودی ما است! اما یک شخص کامل که به همۀ مراتب وجودی خودش اشراف دارد، فی دفعةٍ واحدة حائز همۀ مراتب وجودی خودش خواهد بود.