دیدگاه واسطه بودن ماهیّت بین نفی و اثبات
نقد تحقّق استقلالی نظریّه اعیان ثابته
ردر این درس به بررسی نسبت اشیاء معدوم با علم خداوند پرداخته میشود. برخی معتقدند که این اشیاء، نه موجودند و نه معدوم، بلکه در وضعی میانی بهنام «حال» یا «تقرّر» قرار دارند. حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه پنجاه و ششم از سلسله دروس خارج اسفار، این دیدگاه را نقد میکنند و بر مبنای علم حضوری خداوند به ذات خود، تبیین میکنند که همه معلومات ـ آنچه هنوز در خارج نیستند ـ در مرتبۀ ذات حضور دارند؛ بدون اینکه موجب کثرت یا ترکیب در ذات شوند. در پایان، به بحث عین ثابت پرداخته میشود؛ تعیّنات علمیای که برخی برای اشیاء در علم خداوند قائلند. استاد با تأکید بر اصل وحدت حقیقی ذات الهی، استقلال این تعیّنات را رد میکنند و آنها را فانی در ذات میدانند که تفصیلش در انتهای درس بیان شده است.
مرتب سازی:
دیدگاه واسطه بودن ماهیّت بین نفی و اثبات
7نقد تحقّق استقلالی اعیان ثابته
[بهنظر میرسد که] این اشکال ناشی میشود از اینکه نه مرحوم حاجی و نه دیگران در آن معنای انمحاء و معنای فناء و معنای تحقّق کثرت حقیقیّۀ خارجیّه در ذات بحت و بسیط در عین بساطت آنطورکه باید و شاید تأمّلی نداشتهاند و یا از این مطلب غفلت کردهاند. و وقتی که واقعیّت امر در مورد این علوم و کثرات حقیقیّۀ این علوم و معلومات علی اختلافِها و علی اشکالها و انحائها در ذات بحت و بسیط روشن بشود، معنای فنا و عدم فنا در ذات باری تعالیٰ و اثبات عین ثابت و عدم عین ثابت بنا بر مسلک مرحوم علامه و اختلافشان با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیهما ـ1 همۀ اینها روشن میشود و ما به این نکته میرسیم که اصلاً بحث عین ثابت یک بحث بیمعنای بیمعنا خواهد بود! یعنی اینطور برای شما و ما روشن بشود که اصلاً صحبت کردن در عین ثابت چقدر لغو است و اصلاً با اصول مبانی فلسفی و حکمی در تعارض است! و اثبات عین ثابت، عین اثبات کثرت حقیقیّۀ در ذات باری تعالیٰ است و اصلاً لاینفک هستند و اصلاً بهطورکلّی صرف نظر از یک عرفان نظری و عرفان عملی، برای رفع کثرت حقیقیّۀ در ذات باید قائل به عدم عین ثابت باشیم.
تلمیذ: مثلاینکه مرحوم محیالدین ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ مؤسس عین ثابت هستند.
استاد: نه، البتّه او اینطور هم نبوده است. در عباراتش اینطور بهدست میآید که قائل به عین ثابت بودهاند.
حقیقت عین ثابت
حالا ما باید عین ثابت را معنا کنیم که یعنی چه؟ آیا عین ثابت عبارت است از یک تعیّن استقلالیِ در قبال ذات یا اینکه آن تعیّن هم خودش فانی در ذات است؟
تلمیذ: آیا میتوانیم بگوییم که تصوّر ذهنی بشر این است؟
استاد: چطور؟
تلمیذ: همین ماهیّت موجودۀ در اذهان، آیا عین ثابت مثل این نیست در ذات باری تعالیٰ؟
استاد: آیا ماهیّت در اذهان باشد؟!
تلمیذ: همین ماهیّتی را که ما در ذهن تصوّر میکنیم.
- مهرتابان، ص 254.