وحدت وجود و موجود در بیان ذوق المتألّهین

تبیین نظریّۀ ذوق المتألهین در مسئلۀ وجود

در قضیۀ وجود هم ذوق المتألّهین می‌گویند: آنچه در خارج هست فقط یک وجود است، آن هم دربست و در کیسه برای خدا است، تمام شد و رفت! پس ‌اینهایی که ما می‌بینیم چیست؟ اینها وجود نیستند، اینها ماهیّات هستند. ماهیّات هم اصیل هستند. پس بنابراین، این ماهیّت کجا بود؟ عالمی بود که ما نمی‌دانیم و ارادۀ خدا به او تعلّق گرفت و الآن می‌دانیم و می‌بینیم. این را که ما می‌دانیم و می‌بینیم به‌خاطر ارادۀ خدا است. ارادۀ خدا چیست؟ جعل است. یعنی ربط برقرار کرد، خدا ریسمانش را به‌سمت ماهیّت انداخت و آن را از داخل چاه بالا کشید و حالا ما این ماهیّت را می‌بینیم. آیا این ماهیّت وجود دارد؟ نه‌خیر، چه کسی می‌گوید وجود دارد؟! ماهیّت وجود ندارد، ما بیخود به این می‌گوییم: موجودٌ، انتزاع کردیم! چون ‌این حالش با حال سابقش فرق دارد ما یک وجودی انتزاع کردیم و به این ماهیّت می‌گوییم: موجودٌ. امّا درواقع وجود فقط اختصاص به ذات حق دارد. غلط می‌کند کسی اسم وجود بر خودش بگذارد! به‌قول سعدی که می‌گوید:

وقتی که او هستی دارد، اهل عالم نمی‌توانند نام هستی ببرند!

حالا ما می‌توانیم ‌این شعر را به معانی مختلفی بگیریم: یکی ‌اینکه همۀ عالم ماهیّات هستند و امور اعتباری هستند و حقیقت و اصالتشان به همان وجود است. یکی هم اینکه بگوییم: اصلاً وجود برای اهل عالم نیست بلکه وجود برای خدا است، و همۀ اینها ماهیّات است که ما می‌بینیم. ما همیشه باید حمل به أحسن و أصح بکنیم. قاعده این است دیگر.

من یک‌وقت به یک بنده‌خدایی گفتم: اگر من در یک مورد حرفی هم زده باشم، شما باید بگویی که نزده است؛ نه‌اینکه حرفی که نزده‌ام بگویی زده است! اگر بر فرض چیزی هم گفته باشم، برای‌اینکه حمل بر ذوق المتألّهین بشود بگویید: بیخود می‌گویید، دروغ می‌گویید، فلانی چه وقت‌ چنین حرفی می‌زند؟! حالا این شخص کاری نمی‌کند هیچ، نزده را هم می‌گوید زده است! این دیگر خیلی عالی است!!