وحدت وجود و موجود در بیان ذوق المتألّهین
اشکالات ملاصدرا بر نظر ذوق المتألّهین و پاسخ به آنها
در این درس به تبیین و پاسخ به اشکالات دیدگاه ذوق المتألهین پرداخته میشود. آنان قائلاند وجود حقیقی تنها از آن خداست و هر چیز دیگری صرفاً ماهیّاتی هستند اعتباری. حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه پنجاه و چهارم از سلسله دروس خارج اسفار، اشکالاتی را که بر این نظر وارد شده است، چنین دستهبندی میکنند: اول: ابهام در جعل به ماهیّات بهاین معنیٰ که اگر خدا ماهیّات را خلق کند، ذات او باید مخزن تناقضات باشد. دوّم: مشکل تقدّم و تأخّر: اگر تنها یک وجود (خدا) باشد و ماهیّات اصیل، پس ذات خدا باید هم قائم به ذات باشد و هم قائم به غیر، که منجر به تقدّم و تأخّر در ذات واحد میشود. سوّم: اتّحاد با ماهیّات: اگر ماهیّات با خدا متّحد باشند، ذات الهی به انباری از انواع مختلف تبدیل میشود که این محال است. رابعاً: تکثّر وجود: اگر ماهیّات متعدد و اصیل باشند، پس وجودات هم باید متعدد باشند، که با وحدت شخصی وجود سازگاری ندارد. در این درس به برخی از این اشکالات پاسخ داده میشود.
مرتب سازی:
وحدت وجود و موجود در بیان ذوق المتألّهین
15اصطلاحات درس
وحدت وجود: دیدگاهی که معتقد است حقیقت هستی یکی است و آن وجود خداوند است و کثرات، تجلیّات یا امور اعتباریِ وابسته به آن وجود واحد هستند.
کثرت موجود: اشاره به فراوانی و گوناگونی موجودات و پدیدههای مشاهده شده در عالم خارج دارد که باید با اصل وحدت وجود جمع شود.
ذوق المتألّهین: عنوان یک مشرب فکری خاص در فلسفه و عرفان که در این متن به طرفداران «وحدت شخصی وجود» و «اصالت ماهیّات» اطلاق شده است.
اصالت ماهیّات: دیدگاهی که ماهیّت و چیستی اشیاء را حقیقت اصلی و خارجی میداند، در مقابلِ اصالت وجود. این دیدگاه در متن به ذوق المتألهین نسبت داده شده است.
اصالت وجود: (در مقابل اصالت ماهیّت) دیدگاهی که وجود و هستیِ اشیاء را حقیقت اصلی و خارجی میداند و ماهیّات را مفاهیمی اعتباری و انتزاع شده از وجود میشمارد. این دیدگاه مبنای اشکالات مرحوم آخوند (ملاصدرا) است.
ماهیّت: چیستی و ذات شئ، جدا از وجود خارجی آن. طبق نظر ذوق المتألهّین مورد بحث، ماهیّات امور اصیل در خارج هستند.
وحدت وجود شخصی: تفسیری از وحدت وجود که میگوید وجود حقیقی، واحد و شخصی است و فقط به ذات خدا اختصاص دارد و ماسوی الله وجود حقیقی ندارند.
وجود انتزاعی: وجودی که واقعیّت مستقل خارجی ندارد و ذهن آن را از ماهیّات موجود شده انتزاع میکند. طبق دیدگاه ذوق المتألهین، وجودِ ماسوی الله اینگونه است.
جعل: ایجاد کردن و هستی بخشیدن الهی. بحث اصلی این است که آیا جعل الهی به ماهیّت تعلّق میگیرد (آنها را ظاهر میکند) یا به وجود (هستی میبخشد).
مظاهر: محلّهای ظهور و تجلی. در راه حل نهایی برای جمع وحدت و کثرت، موجودات عالم بهعنوان مظاهر و تجلیّات وجود واحد حق در نظر گرفته میشوند، نه موجوداتی مستقل.