تبیین وحدت وجود و موجود

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و ذَهَبَ جماعةٌ أنّ الوجودَ الحقیقیَّ شخصٌ واحدٌ، هو ذاتُ الباری تعالیٰ؛ و الماهیّات أمورٌ حقیقیّةٌ، موجودیتُّها عبارةٌ عن انتِسابِها إلی الوجودِ الواجبیّ و ارتباطِها به تعالیٰ. فالوجودُ واحدٌ شخصیٌ عندَهم، و الموجودُ کلّیٌّ له أفرادٌ متعددةٌ و هی الموجوداتُ. و نَسَبوا هذا المذهبَ إلیٰ ذوقِ المتألّهین.¹

وحدت وجود و کثرت موجود از منظر ذوق المتألهین

یک طریق و مذهب هست که نسبتش را به ذوق المتألهین می‌دهند و مرحوم حاجی هم این مطلب را در منظومه² آورده بودند. و آن این است که این آقایان معتقدند که وجود یک امر حقیقی و یک واحد شخصی است که اختصاص به خداوند متعال دارد، و هیچ‌یک از موجودات، حصّه‌ایو از وجود ندارند؛ خدا دربست همۀ این وجود را برای خودش در کیسه کرده است! پس بقیّه چه‌کاره‌اند؟! بقیّه علاّف هستند! همۀ موجودات دیگر، ماهیّات اصیل و حقیقی هستند و واقعیّت دارند؛ منتها تا جعل به اینها تعلّق نگیرد، این ماهیّات ظهور و بروز پیدا نمی‌کنند.

حالا اینکه چطور اینها این حرف‌ها را می‌زنند؟! والله آدم گاهی‌اوقات نمی‌فهمد که شخصی که یک مسئله‌ای را می‌گوید آیا به لوازمش هم اطّلاع دارد و به تبعات حرفش متبصّر است یا فقط همین لقلقۀ لسان است؟! درهرصورت، این آقایان قائل به وحدت وجود و کثرت موجود هستند، و موجود را هم نه به‌عنوان اینکه حصّه‌ای از وجود بدانند در ماهیّات؛ مثل ما که قائل به وجود شخصی در اعیان خارج هستیم. [من‌باب‌مثال] الآن این کتاب، یک وجود شخصی دارد و این قلم، یک وجود شخصی دارد، و وجود شخصی این با وجود شخصی آن تفاوت دارد و دوتا است. در عین اینکه اینها ماهیّت دارند و در عین اینکه ماهیّت اینها باعث امتیاز و اختلاف بین این دو شیء شده است، یک وجود شخصی دارند و این وجود شخصی باعث تحقّق این امتیاز و اختلاف است.

تبیین طریقۀ ذوقُ المتألهین دربارۀ وجود حقیقی و ماهیات