فهم حقیقت وجود

کما هو مذهبُ الاوّلیاءِ و العرفاءِ مِن عظماءِ أهلِ الکشفِ و الیقینِ.

«[ همان‌طور که (وحدت وجود و موجود) مذهب اوّلیاء و عرفاء از بزرگان اهل کشف و یقین است]»

و سنُقیمُ البرهانَ القطعیِّ علیٰ أنّ الوجوداتِ و إن تکثَّرَتْ و تمایزَتْ، إلّا أنّها مِن مراتبِ تعینّاتِ الحقِّ الاوّلِ

«[و به‌زودی برهان قطعی اقامه می‌کنیم¹ بر اینکه وجودات اگرچه دارای کثرت هستند و از هم تمایز دارند ولی همۀ اینها مراتب تعینّات حقّ اوّل هستند»

چگونه می‌شود اینها در مقابل همدیگر باشند؟! چگونه ممکن است اینها هویّت مستقلّه داشته باشند و هر کدام برای خودشان یک وجود مختصّ به خودشان داشته باشند؟!

و ظهوراتِ نورِه و شؤوناتِ ذاتِه،

«و ظهورات نور او و شئونات ذات او است.»

کثرات متعدد، ظهوراتِ وجود واحده

تلمیذ: [کثرات موجوده به‌خاطر احتیاجشان مستقل نیستند؟]

استاد: اصلاً بحث، بحث احتیاج نیست، بلکه قبل از احتیاج است. الآن آنچه چشم ما  ادراک می‌کند هویّت‌های مختلفی است که داریم می‌بینیم، [مثلاً] این منبر است و آن پشتی است، و این منبر به آن پشتی ربطی ندارد، این منبر از چوب است و اگر سرتان را به آن بزنید می‌شکند امّا هرچه سرتان را به پشتی بزنید نمی‌شکند. چرا؟ چون این نرم است. و همین‌طور چیزهای دیگر. پس هر چیزی را که شما در این عالم می‌بینید، گرچه مستقل است و این استقلال، وجود مستقل را اقتضاء می‌کند، یعنی وجودی آمده به این شکل مستقل درآمده است، گرچه آن مفهوم وجود، یک مفهوم واحد است و حقیقتش حقیقت واحد است امّا بالأخره حصّه دارد. یعنی به‌عبارت‌دیگر این وجود تکّه‌تکّه می‌شود و یک تکّۀ آن می‌شود منبر و یک تکّۀ آن می‌شود پشتی. یک حقیقت است. یا [من‌باب‌مثال] یک خمیرمایه گرفته‌اید، اگرچه یک خمیر است ولی یک‌مقدار از این خمیر را به نان تافتون تبدیل می‌کنید و کنار می گذارید، یک‌مقدار از این خمیر را به نان سنگک تبدیل می‌کنید و کنار می‌گذارید، یک‌مقدار از این خمیر را به نان بربری تبدیل می‌کنید، یک‌مقدار را به نان شیر مال تبدیل کرده و گردش می‌کنید². خمیرمایۀ همه یکی است امّا اَشکال نان‌ها تفاوت دارد.