ترکیب اتّحادی وجود و ماهیّت (1)

پس بنابراین، اینکه ما اطلاق کنیم که وجود اوّلاً و بالذّات به انسانیّت ابیض تعلّق گرفته است و ثانیاً و بالعرَض به بیاض و ابیضیّت تعلّق گرفته است، قدری در [این مسئله] تأمّل هست. نخیر! [چون] همان‌طوری که خودِ وجود اوّلاً و بالذّات به انسانیّت تعلّق می‌گیرد، همان وجود اوّلاً و بالذّات به وصف تعلّق می‌گیرد. إلا اینکه در ترتّبِ وجود، حرف هست؛ اوّلاً در مرتبۀ متقدّم باید موضوعی باشد و بعد در مرتبۀ متأخّر، وصفی از آن ظهور و بروز پیدا کند و در مرتبۀ متقدّم باید زیدی باشد تا اینکه آن زید، جالِس یا قائم باشد، متحرّک یا ماشی باشد، آکل یا نائم باشد. این‌گونه نیست که تعلّق وجود بر نوم و بر حرکت بالعرَض است [بلکه] آن هم بالذّات است؛ منتها در مرحلۀ متأخّر از تعلّق وجود به موضوع است. به این بالعرَض نمی‌گویند، [زیرا] بالعرَض در مقامِ واسطۀ در عروض است که در آنجا بالعرَض می‌گویند. [من‌باب‌مثال] حرکت که برای سفینه اوّلاً و بالذّات ثابت است، بعد برای جالسِ آن بالعَرَض هست. امّا اینکه تکیّفِ جوهری به کیف و تکمّم جوهری به کم و تأیّن جوهری به أین و امثال‌ذلک را بالعرَض بدانیم، قدری در آن تسامح است. این یک مسئله است.

تلمیذ: در اینجا اشکالی مطرح می‌شود. در بحث عدم عینیّت اوصاف حق تعالیٰ با ذات فرمودید که مگر می‌شود که انسان مفاهیم مختلفه را از یک شیء واحد من جهةٍ واحده انتزاع کند؟! حتماً این اختلاف در منتزعات در منشأ انتزاعش هم اختلاف واقعی و عینی دارند! حالا ممکن است این اشکال را بکنند که مگر می‌شود دو امری را که از خارج انتزاع می‌کنیم، در خارج یک حقیقت باشند و ما دو امر مختلف انتزاع بکنیم؟! حتماً در خارج هم دو امر مختلف هست و در حقیقت این اشکالی که به اتّحاد ماهیّت و وجود مطرح می‌کنیم مورد اشکال واقع می‌شود.

تغایر مفهومی وجود و ماهیّت در عین اتّحاد خارجی