ترکیب اتّحادی وجود و ماهیّت (1)

11

بله! این در مقام اثبات خارجی که همان ثبوت است. ما قدرت و علم را دوتا می‌بینیم. علم یک چیز است، قدرت یک چیز است، حیات یک چیز است، تفکّر یک چیز است، غضب یک چیز است، شهوت یک چیز است، عطوفت یک چیز است، ضحک یک چیز است و تألّم [چیز دیگری است] همۀ اینها در مرحلۀ معالیل مختلف هستند. در مرحلۀ علل هم همین‌طور است؛ برگشت همۀ آنها به علم و قدرت و حیات است و می‌بینیم که آنها با همدیگر مختلف هستند.
تلمیذ: ما اگر این متعددّات را یک ظهور بدانیم و بگوییم: خدا که تنزّل کرده است تمام این هستی به این شکل تشکّل پیدا کرده است ... .
استاد: مگر ما غیر از این را می‌گوییم؟! ما هم همین را می‌گوییم دیگر!
تلمیذ: اشکال در این است که ما می‌گوییم یک‌وقت نزول کرده است و یک‌وقت نزول نکرده است!
استاد: مگر نمی‌گویید: یک ظهور، پس این اختلافات از کجا آمده است؟! [آیا] این یک ظهور موجب اختلاف هست یا نه؟
تلمیذ: این اختلاف دیگر اعتباری است و خودمان اعتبار کردیم، [تحقّقی] ندارد.
استاد: یعنی آیا اصلاً سیاه و سفید اعتباری است، ترشی و شیرینی اعتباری است، قد دراز و کوتاه اعتباری است، وجود مجرّد و مادّی اعتباری است، نورانیّت و... اعتباری است؟!
تلمیذ: نه‌اینکه اینها اعتباری است! چطور اینکه هیکل انسان یکی است ولی چشم دارد و دست دارد و پا دارد.
استاد: خب همان! هیکل از چشم و گوش و بینی و... ترکیب شده است و چشم می‌بیند و گوش می‌شنود. همۀ اینها با همدیگر فرق می‌کنند. همین‌طور تمام مرتبۀ تنزّل وجود اعتباری است.
تلمیذ: یعنی تنزّل‌های متعدّد نداریم بلکه یک تنزّل داریم.
ماهیّت، بروز و ظهور وجود
استاد: بله، درست است، یک تنزّل است، قبول داریم. همان یک تنزّل شعب مختلف به‌خود می‌گیرد.
این‌همه عکس می‌ و نقش مخالف که نمود *** یک فروغ رخ ساقی است که در جام افتاد¹
1. دیوان حافظ (طبع پژمان)، غزل 106.