دو معنای ثبوتی و اثباتیِ وجود

اخذ ماهیّت از وجود حقیقی

فإنّ نسبةَ الوجودِ الانتزاعیِّ إلی الوجودِ الحقیقیِّ کنسبةِ الانسانیّةِ إلی الانسانِ و الأبیضیّةِ إلی البیاضِ، و نسبتَه إلی الماهیّةِ کنسبةِ الانسانیّةِ إلی الضّاحکِ و الابیضیّةِ إلی الثَّلجِ.

«نسبت وجود انتزاعی و مصدری به وجود حقیقی، مثل نسبت انسانیّت به انسان است (ما از نفس ماهیّت یک معنای مصدری را انتزاع می‌کنیم) و مثل نسبت ابیضیّت به بیاض است. و نسبت موجودیّت به ماهیّت مثل نسبت انسانیّت به ضاحک است یا مثل نسبت ابیضیّت به ثلج است.»

یعنی همان‌گونه که ابیضیّت را بر ثلج حمل می‌کنیم و انسانیّت را بر ضاحک حمل می‌کنیم و از ضاحک انسانیّتی انتزاع می‌کنیم و بر او حمل می‌کنیم و می‌گوییم: الضّاحِکُ له الانسانیّة یا الثلجُ له الابیضیّة، در اینجا هم ما از وجود حقیقی، ماهیّت یک وجود انسان را می‌گیریم و می‌گوییم: موجودیّةُ الماهیّة. ما از ماهیّت به‌لحاظِ وجودش آمدیم یک مصدر انتزاع کرده‌ایم.

و مَبدأُ الأثَرِ و أثرُ المبدأِ لیس إلّا الوجوداتُ الحقیقیّةُ

«درحالی‌که مبدأ اثر و اثر مبدأ فقط وجودات حقیقیّه‌ای هستند»

الّتی هی هویاتٌ عینیةٌ موجودةٌ بذواتِها؛

«که اینها هویّات عینیّۀ موجودۀ به ذواتشان هستند»

لا الوجوداتُ الانتزاعیّةُ الّتی هی أمورٌ عقلیّةٌ معدومةٌ فی الخارجِ باتّفاقِ العقلاءِ.

«نه وجودات انتزاعیّه‌ای که امور عقلیّه هستند و در خارج معدوم هستند.»

یعنی هم مبدأِ اثرات، وجودات خارجی هستند و هم آن اثراتی که از آن مبدأ تراوش و ترشّح پیدا می‌کند؛ تمام آنها حقایق خارجیّه هستند. یعنی هم وجودِ اوّل و هم شئوناتِ آن وجود، همۀ اینها از او هستند. حالا مبدأ یا خودِ وجود باشد و شئوناتِ خودِ آن یا وجود اوّل و وجود باری باشد، و اثراتِ مبدأ، همین تعیّنات در خارج باشند. ولی مبدأ اثر و اثر مبدأ عبارت است از وجودات انتزاعیّه‌ای که امور عقلیّه هستند و این مصادر ذهنیّه نیست که در خارج معدوم باشند و اصلاً در خارج وجود نداشته باشند. ابیضیّت در خارج وجود ندارد؛ آنچه در خارج وجود دارد بیاض است نه ابیضیّت. انسانیّت در خارج وجود ندارد؛ آنچه در خارج هست زید است نه انسانیّت. انسانیّت به‌عنوان یک مصدر جعلی، وعائش فقط وعاء ذهن است.