پاسخ به اشکالات اصالت وجود (5)

7

علیٰ أنّ الحقَّ عندَنا کما مرّ أنّه لیسَ بینَ الماهیّةِ و الوجودِ مغایرةٌ فی الواقعِ اصلًا
«[به‌تحقیق حق در نزد ما همان‌طور که قبلاً گذشت این است که] در عالم اعیان، بین وجود و ماهیّت مغایرت نیست بلکه عقل است که تحلیل می‌کند و بین این‌دو [مغایرت ایجاد می‌کند.]»
تلمیذ: بنابراین بنا بر فرمایش حضرتعالیٰ در خود عقل تسلسلی نیست.
استاد: بله، تسلسلی نیست.
تلمیذ: ملاصدرا قائل به تسلسل در عقل است ولی به انقطاع امرِ ملاحظه، [تسلسل قطع می‌شود.]
استاد: همین! انقطاع همین است معنایش. انقطاع این است که عقل می‌آید و این نسبتی را که بین [وصف] و [موصوف] برقرار کرده، همان نفسِ نسبت، همان وجودی است که دارد. یعنی همان وجود ذهنی است که آن نسبت بین وصف و موصوف را در عقل ایجاد می‌کند، خب بعد از آن وجود ذهنی، ما چه چیزی داریم؟ هیچ چیز دیگری نداریم!
تلمیذ: یعنی لحاظ نمی‌کند.
استاد: بله، لحاظ نمی‌کند.
بل للعقلِ أن یحَلّلَ بعضَ الموجوداتِ إلی ماهیّةِ و وجودٍ
«بلکه برای عقل است که تحلیل کند بعضی از موجودات را به ماهیّت و وجود»
و بعضی را به وجودِ تنها [تحلیل می‌کند]، [مثلاً] وجود باری‌تعالیٰ را که دیگر نمی‌تواند تحلیل به ماهیّت و وجود کند، دیگر اینجا می‌ماند، پایش در گل می‌ماند! والاّ اگر می‌توانست، ماهیّتی را برای او هم درست می‌کرد. [البتّه] الآن هم درست می‌کنند! مگر الآن نمی‌گویند که خدا دست و پا و فلان دارد؟! [طبق] ظهور آیات، [برای خداوند متعال قائل به دست و پا می‌شوند؛ مثل ظهور این آیه:]﴿وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ يَدُ ٱللَهِ مَغۡلُولَةٌ غُلَّتۡ أَيۡدِيهِمۡ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلۡ يَدَاهُ مَبۡسُوطَتَانِ﴾.¹ عقل اینها برای خدا هم ماهیّت درست می‌کند!
و یلاحِظَ بینَهما اتصافًا و نسبةً علَی الوجهِ المسفورِ سابقًا.
«بین این دوتا یک اتّصافی را ملاحظه می‌کنند.»
ابن‌تیمیّه وقتی که داشت بالای منبر در دمشق صحبت می‌کرد می‌گفت:
همان‌طوری که من روی منبر هستم ﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ﴾² هم همین‌طور است، و همان‌طوری که من پایین می‌آیم، بعد یک قدم پایین آمد و روی پلۀ بعدی [منبر قرار گرفت] و گفت: خدا هم همین‌طوری پایین می‌آید ﴿وَجَآءَ رَبُّكَ وَٱلۡمَلَكُ صَفّٗا صَفّٗا﴾،³ خدا که می‌آید پایین، می‌آید از روی عرش همین‌طور که من دارم به این کیفیّت پایین می‌آیم!⁴
1. سوره مائده(5) آیه 64. مهرتابان، ص400)پاورقی):
  «یهود می‌گویند: دست‌های خدا در غل و دربند کشیده شده است؛ دست‌های آنان در غلّ کشیده شود و مورد لعنت و دورباش خدا قرار گیرند بدین سخنی که می‌گویند! بلکه دو دست خدا باز است و در عالم خلقت به هر گونه که بخواهد عمل می‌کند و افاضۀ وجود و رحمت می‌نماید.»
2. سوره طه(20) آیه5. امام شناسی، ج 5، ص153:
  «خداوند رحمن، بر روی تخت استوار شده است».
3. سوره فجر(89) آیه22.
4. رسالة العقیدة الحمویّة، ج 1، ص 429؛ امام شناسی، ج 5، ص 164:
  «و از یافعی در مرآة الجنان هست که در ضمن بیان فتنۀ ابن‌تیمیّه گفته است: ”آنچه ابن‌تیمیّه در مصر ادّعا کرد، این است که می‌گفت: خداوند حقیقتاً بر روی تخت نشسته است“.»