بررسی اشکالات اصالت وجود (4)

11

و جوابُه: بما أسلفناه مِن أنّ حقیقةَ الوجودِ و کنهَه لا یحصُلُ فی الذّهنِ.
«قبلاً گفتیم که مفهوم وجود، یک عامّ بدیهی است و یک انتزاع عقلی است. حقیقتش اصلاً به ذهن نمی‌آید و ادراک نمی‌شود و مشاهده می‌خواهد. حقیقت وجود که در ذهن نمی‌آید چون اصلاً ظرف ذهن گنجایش برای حقیقت وجود را ندارد.»
و ما حَصَلَ منها فیه أمرٌ انتزاعیٌ عقلیٌ
«[و آنچه حاصل می‌شود] از آن حقیقت وجود در ذهن، یک امر انتزاعی عقلی است.»
و هو وجهٌ مِن وجوهِه
«این وجهی از وجوه آن حقیقت وجود است»
و صورتی است از صورت‌های آن حقیقت وجود که در ذهن آمده است. یک صورتش در عالم اعیان است. یک صورتش در ذهن است. صور مختلفی دارد؛ صور مادّی، صور مجرّد، صور نورانی وصور مختلفی دارد، یکی از آنها [آن چیزی است] که در ذهن می‌آید.
و العلمُ بحقیقتِه یتوقّفُ علَی المشاهدةِ الحضوریةِ
«علم به حقیقت وجود، نیاز به علم حضوری دارد»
و بعدَ مشاهدةِ حقیقتِه و الاکتناهِ بماهیّته
«وقتی که حقیقتش مشاهده شد و انسان به ماهیّت آن وجود پی برد»
التّی هی عینُ الإنّیةِ لا یبقیٰ مجالٌ لذلک الشّکِ.
«ماهیّتی که عینِ إنّیت است، دیگر شکّی در اینجا باقی نمی‌ماند»
که آیا آن حقیقت وجود مابإزایی دارد یا ندارد. چون خود انسان اشراف پیدا کرده و آن حقیقت وجود را لمس کرده است.
والاوّلی أن یُورَدَ هذا الوجهُ
«این وجه ایشان»
معارضةً الزامیةً للمشائین، کما فَعَلَه فی حکمةِ الإشراقِ¹
«به‌عنوان الزام مشّائیین در اینجا مورد توجه قرار می‌گیرد؛ همان‌طور که ایشان در حکمت الاشراق همین را فرموده‌اند.»
مشّائیین چه گفته‌اند؟»
لأنّهم قد استدلّوا علیٰ مغایرةِ الوجودِ للماهیةِ
«[استدلال کرده‌اند بر اینکه] ماهیّت با وجود استقلال دارند.»
بأنّا قد نعقِلُ الماهیّةَ و نشُکُّ فی وجودِها، و المشکوکُ لیس نفسَ المعلومِ
«[به‌این‌صورت که] ما یک ماهیّتی را تصوّر می‌کنیم ولی شکّ در وجودش داریم. (مثل خیلی از چیزهایی که تصوّر می‌کنیم.) و از یک طرف می‌دانیم که مشکوک با معلوم مغایرت دارد، و مشکوک خود معلوم نیست.»
1. مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج 2، حکمة الإشراق، ص 65.