بررسی اشکالات اصالت وجود (4)

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و منها: ما فی حکمةِ الإشراق¹ و التّلویحات²: مِن أنّه لیس فی الوجودِ ما عینُ ماهیّته الوجود؛ فإنّا بعدَ أن نتصوّرَ مفهومَه قد نشُکُّ فی أنّه هل له الوجودُ أم لا، فیکونُ له وجودٌ زائدٌ؛ و کذا الکلامُ فی وجودِه، و یتسَلسَلُ إلیٰ غیرِ النّهایة، و هذا محالٌ. و لا محیصَ إلّا بأنّ الوجودَ المقولَ علَی الموجوداتِ اعتبارٌ عقلیٌ.³

اشکال سوّم بر اصالت وجود؛ خلط بین ذهن و خارج

یکی از آن موارد شبهه‌ای که ایشان در «اشکالاتٌ و تفصیاتٌ»⁴ فرموده‌اند یکی از آن‌ها است که در اینجا بین مفهوم و عین و مصداق خلط شده است، یعنی صاحب تلویحات در اینجا خلط کرده‌اند. به این بیان که اثبات کرده‌اند وجود یک امر اعتباری است و اصالت با ماهیّت است همان‌طور که نظرشان این است. و بیانشان این است که حقیقت وجود، عین خارجی ندارد بلکه یک تصوّر ذهنی است؛ به‌خاطر اینکه گاهی‌اوقات می‌شود که خود مفهوم یک موجود را تصوّر می‌کنیم و بعد شک می‌کنیم که آیا این مفهوم وجود، موجود است یا نه؟

اگر قرار باشد بر اینکه ما مفهومی را تصوّر کنیم، دیگر شکّ در اینکه موجود است یا نه چه معنایی دارد؟! و اگر این موجود یک حقیقت خارجی بود، همان‌طور ی که ماهیّت را تصوّر می‌کنیم و شکّ در وجودش می‌کنیم، این دوتا متغایران هستند دیگر!

زیادت خارجی وجود بر ماهیّت

در همین‌جا هم ایشان می‌فرمایند که گاهی‌اوقات ما یک ماهیّت را تصوّر می‌کنیم و بعد شکّ در وجودش داریم؛ چنان‌که غالب مشّائیین معتقد به این مسئله هستند و اگر این ماهیّت و وجود، هر دو یکی بودند دیگر شکّ در وجود معنا نداشت! چون ماهیّت که متصوّر است، شکِّ در موجودیّت آن می‌شود که آیا در عالم عین و در عالم خارج هست یا نیست؟ پس معلوم می‌شود که ماهیّت و وجود، این دو در عالم خارج دو امر متغایران هستند؛ چون در عالم ذهن که متغایران هستند و شکّی در این نیست، صحبت در عالم خارج است که آیا در عالم خارج هم متغایران هستند یا نه؟ چون ما ماهیّت را تصوّر می‌کنیم و این تصوّر ماهیّت برای ما تام است. منتها موجودیّت او در اینجا زائد بر ماهیّت می‌شود، پس در عالم خارج هم دوتا می‌شوند. البتّه مرحوم آخوند از این مطلب جواب می‌دهند، ولی بحث در تغایر است که معلوم با مشکوک دوتا است.