بررسی اشکالات اصالت وجود (2)

اصطلاحات درس

وجود: هستی و بودن اشیاء. 

ماهیّت: چیستی و ذات یک شیء؛ مانند «انسان بودن» یا «کتاب بودن» که عقل آن را مستقل از بود و نبود خارجی آن شیء در نظر می‌گیرد.

اصالت وجود: دیدگاهی محوری در این درس که طبق آن، «وجود» حقیقت بنیادین، اصیل و منشأ آثار در عالم خارج است و «ماهیّت» امری اعتباری است که از حدود و تعیّنات همین وجود انتزاع می‌شود.

اصالت ماهیّت: دیدگاهی فلسفی که در مقابل اصالت وجود قرار دارد و «ماهیّت» را حقیقت اصیل و بنیادین در عالم خارج می‌داند و وجود را امری عارضی و ثانوی برای ماهیّت در نظر می‌گیرد. در متن به عنوان دیدگاه سید مدققین شیرازی به آن اشاره شده است.

اتّحاد (وجود و ماهیّت): به این معنا که در عالم خارج و واقع، «وجود» و «ماهیّت» دو چیز جدا و متمایز از هم نیستند، بلکه یک حقیقت واحد و یکپارچه را تشکیل می‌دهند؛ هرچند در عالم ذهن، عقل می‌تواند آن‌ها را به عنوان دو مفهوم جداگانه تحلیل کند.

عالم ذهن (و عالم اعتبار): مرتبه‌ای که در آن، عقل مفاهیم را از یکدیگر تفکیک، تحلیل و اعتبار می‌کند. در این عالم، وجود و ماهیّت می‌توانند به صورت جداگانه و با ویژگی‌های متمایز لحاظ شوند، برخلاف عالم خارج که متحدند.

اعیان خارجی: جهان واقعی و ملموس خارج از ذهن، که اشیاء در آن به صورت واقعی موجودند. بحث اتّحاد وجود و ماهیّت و اصالت یکی بر دیگری، ناظر به این مرتبه از واقعیّت است.

لابشرط (در مورد ماهیّت): نوعی لحاظ و در نظر گرفتن ماهیّت به صورت مطلق و بدون هیچ قید و شرطی؛ یعنی نه به شرط وجود داشتن چه ذهنی و چه خارجی و نه به شرط عدم. این نوع لحاظ، کلیدی برای حل اشکال تقدّم ماهیّت بر وجود یا برعکس است.

مبدأ اشتقاق: در تمثیل لغوی که برای روشن شدن بحث فلسفی به کار رفته، به معنای ریشه، مادّه و مفهوم اصلی و «لابشرط» یک فعل یا اسم است که در تمام صیغه‌ها و مشتقات آن جریان دارد و قابلیت تطبیق بر همه را داراست برخلاف «مصدر» که خود یک صیغه و تعیّن خاص از آن مبدأ است. این تمثیل به فهم چگونگی سریان یک حقیقت واحد در تعیّنات مختلف کمک می‌کند.